ચિક સેક્સિંગ કૌશલ્ય

ઈંડામાંથી હમણાં જ બહાર નીકળેલા મરઘીના બચ્ચાં નર છે કે માદા, તે નક્કી કરવું વિજ્ઞાન કરતાં જાદુ જેવું લાગે છે. આ બચ્ચાંઓમાં બાહ્ય તફાવત લગભગ અદ્રશ્ય હોય છે. છતાં જાપાનના નિષ્ણાતો સેકન્ડના દસમા ભાગમાં જોઈને ચોક્કસ કહી દેતા કે આ નર છે કે માદા. નવાઈની વાત એ છે કે આ કારીગરો પોતે શબ્દોમાં સમજાવી નહોતા શકતા કે તેઓ આ ભેગ કઈ રીતે પારખે છે. આ અજ્ઞાત પણ અચૂક આંતરસૂઝને જ્ઞાનમીમાંસામાં 'ચિક સેક્સિંગ' કહેવામાં આવે છે.

આ વિચાર ૧૯૩૦ના દાયકામાં જાપાનના પોલ્ટ્રી ઉદ્યોગમાંથી આવ્યો અને પછી જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનમાં ઊંડો ઊતર્યો. ગેરી ક્લેઈન જેવા સંશોધકોએ આ ઘટનાનો અભ્યાસ કર્યો. તારણ સીધું હતું: માણસનું મગજ હજારો કલાકોના અનુભવ પછી એવી પેટર્ન પકડી લે છે જેને તર્કની ભાષામાં ઢાળવી અશક્ય હોય છે. શિખાઉ માણસ માત્ર સિદ્ધાંતો વાંચીને આ કળા શીખી શકતો નથી; તેણે ઉસ્તાદની બાજુમાં બેસીને હજારો વાર ભૂલો કરવી પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે સાચું જ્ઞાન માત્ર ચોપડી કે ડેટા શીટમાં જ હોય. આ ભ્રમ છે. જીવનના સૌથી નિર્ણાયક ક્ષેત્રોમાં ડહાપણ શબ્દાતીત હોય છે. જ્યારે કોઈ અનુભવી ડૉક્ટર માત્ર દર્દીના ચહેરાનો રંગ જોઈને ગંભીર બીમારી સુંઘી લે, ત્યારે તે કોઈ પુસ્તકીય ફોર્મ્યુલા નથી વાપરતો. એ તેની વર્ષોની અચેતન તાલીમ બોલે છે. જે જ્ઞાનનું વર્ણન ન થઈ શકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે તેનું અસ્તિત્વ નથી.

આપણો ઉત્સવ-ઉદ્યોગ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. નવરાત્રિના મોટા ગરબા મહોત્સવ કે સુરત-અમદાવાદના જગન્નાથ મંદિરના ભંડારામાં પાંચ હજાર માણસોનું જમણવાર બનતું હોય ત્યારે જુઓ. મહારાજ પાસે કોઈ વજનકાંટો કે માપણીનું સાધન હોતું નથી. એ માત્ર હવામાં હાથ હલાવીને કે કઢાઈની સુગંધ સૂંઘીને કહી દેશે કે મીઠું ઓછું છે કે મસાલો કાચો છે. મેનેજમેન્ટની ડિગ્રી લીધેલો કોઈ સુપરવાઇઝર એ સ્વાદ કે પ્રમાણ પકડી શકતો નથી. અનુભવી રસોઈયા પાસે તે પારખવાની અકળ આંખ હોય છે.

જે આવડતની કોઈ પીડીએફ ફાઈલ નથી બની શકતી, અસલ કુશળતા ત્યાં જ જીવે છે.