ચિમ્પાન્ઝી કસોટી

જો તમે કોઈ પ્રાણીસંગ્રહાલયના ચિમ્પાન્ઝી સામે ત્રણ કેળાં મૂકો—દરેક પર દુનિયાના વિકાસ વિશેનો એક વિકલ્પ લખ્યો હોય—તો એ વાંદરો આંખો મીંચીને અંદાજે તેત્રીસ ટકા સાચા જવાબો પસંદ કરી લેશે. હવે એ જ બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસરો, પત્રકારો, આર્થિક નીતિ ઘડનારા બાબુઓ અને ઉદ્યોગપતિઓને પૂછો. આ ભણેલા-ગણેલા લોકો ચિમ્પાન્ઝી કરતાં પણ ખરાબ સ્કોર લાવે છે. આ કોઈ મજાક નથી, પણ સ્વીડિશ આંકડાશાસ્ત્રી હાન્સ રોસલિંગની પુસ્તક ‘ફેક્ટફુલનેસ’માં આપેલી એક વરવી વાસ્તવિકતા છે. માણસ જગત વિશે માત્ર અજાણ નથી, તે વ્યવસ્થિત રીતે ખોટો છે.

આવું શા માટે બને છે? વાંદરા પાસે પૂર્વગ્રહ નથી હોતો. તે તદ્દન યાદચ્છિક પસંદગી કરે છે. માણસ પાસે પોતાની જૂની, નકારાત્મક માન્યતાઓનો કાટ ચડેલો ચશ્મો હોય છે. આપણને લાગે છે કે પૃથ્વી પર ભૂખમરો વધી રહ્યો છે, શિક્ષણ ઘટી રહ્યું છે અને દુનિયા રસાતાળ જઈ રહી છે. જ્યારે હકીકતો દર્શાવે છે કે સરેરાશ સ્થિતિ દાયકાઓથી સુધરી રહી છે. આપણું મગજ ખરાબ સમાચારો ઝડપથી પકડે છે અને મીડિયા એ ભય વેચે છે. પરિણામે, ભણેલા લોકો અજ્ઞાની નથી હોતા, પણ ગેરમાર્ગે દોરાયેલા અતિ-જ્ઞાની સાબિત થાય છે.

આ કસોટી બાબુશાહીની છાતી પર વાગે છે. સચિવાલયના એરકન્ડિશન્ડ ઓરડામાં બેસીને ગરીબી નિવારણની યોજનાઓ બનાવતા સનદી અધિકારીઓ ઘણીવાર ત્રીસ વર્ષ જૂની સ્મૃતિઓમાં જીવતા હોય છે. ધારો કે જિલ્લા વિકાસ અધિકારી ગ્રામીણ શાળાની મુલાકાતે જાય છે. તેમના મનમાં છાપ એવી હોય છે કે ગામડાની છોકરીઓ ભણતી જ નથી. ટેબલ પર પડેલા આંકડા દર્શાવતા હોય કે પ્રાથમિક શાળામાં છોકરીઓની હાજરી નેવું ટકા વટાવી ગઈ છે, છતાં સાહેબ જૂના ચોપડા મુજબ વક્તવ્ય આપીને નવી સાયકલ યોજના મંજૂર કરી દે છે. વાસ્તવિકતાને બદલે પોતાના જૂના દર્દનાક પૂર્વગ્રહ પર નિર્ણયો લેવાય છે.

જ્યારે નીતિ ઘડનારા લોકો હકીકતને બદલે પોતાની સ્મૃતિઓ પર ભરોસો કરે છે, ત્યારે સંસાધનો વેડફાય છે. ખોટી સમસ્યાઓ ઉકેલવા પાછળ કરોડો રૂપિયા પાણીમાં જાય છે. અજ્ઞાન એ ગુનો નથી, પણ જૂની માહિતીને સત્ય માનીને જીદ કરવી એ બૌદ્ધિક આળસ છે. ચિમ્પાન્ઝી ઓછામાં ઓછું તુક્કો લગાવતી વખતે પક્ષપાત કરતો નથી.

જેમને પોતાને વિદ્વાન માનવાનો ઘમંડ છે, તેઓ હકીકતની કસોટીમાં વાંદરા કરતાં પણ વહેલા નાપાસ થાય છે.