ચક્રીય તર્કદોષ

તમે જ્યાંથી દોડવાનું શરૂ કરો છો, ફરી ત્યાં જ આવીને ઊભા રહી જાઓ તેને ચક્રીય તર્કદોષ કહેવાય. આ એક એવી દલીલ છે જેમાં પરિણામ પોતે જ પોતાનો પુરાવો બની બેસે છે. માણસ પોતાની વાત સાચી સાબિત કરવા જે કારણ આપે છે, તે કારણને સાચું માનવા માટે મૂળ વાત જ સ્વીકારી લેવી પડે. ‘આ ચોપડી સાચી છે કારણ કે એમાં સત્ય લખાયું છે, અને એમાં સત્ય લખાયું છે કારણ કે એ સાચી ચોપડી છે.’ આ કોઈ તર્ક નથી, માત્ર પોતાની પૂંછડી પકડવા ગોળ-ગોળ ફરતા કૂતરા જેવી સ્થિતિ છે.

આ વિચાર નવો નથી. પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલના સમયથી તર્કશાસ્ત્રમાં આ ખામી ચર્ચાતી આવી છે. લેટિન ભાષામાં તેને ‘સર્ક્યુલસ ઇન પ્રોબેન્ડો’ કહેતા. પશ્ચિમી ફિલસૂફો તેને ‘બેગિંગ ધ ક્વેશ્ચન’ તરીકે પણ ઓળખે છે. જ્યારે કોઈ વિચારધારા, ધાર્મિક સંપ્રદાય કે અહંકારી નેતા પાસે પોતાની વાત સાબિત કરવા બહારનો કોઈ નક્કર પુરાવો નથી હોતો, ત્યારે તે આ ભાષાકીય ભુલભુલામણી રચે છે. સાંભળનારને ઘડીભર બધું બહુ વજનદાર લાગે, પણ અંદરથી દલીલ સાવ પોકળ હોય છે.

આ ચક્કર પકડવું શા માટે જરૂરી છે? કારણ કે વેપાર અને રોજિંદા સંબંધોમાં ચક્રીય તર્ક ભારે નુકસાન કરાવે છે. જ્યારે કોઈ માણસ વાસ્તવિક પુરાવા આપ્યા વગર ફક્ત વાતોને ગોળ ફેરવે છે, ત્યારે નિર્ણય ખોટો લેવાય છે. માણસ પોતાના જ પૂર્વગ્રહને સાબિતી માની બેસે છે. પરિણામે ખોટા માણસો પર ભરોસો મુકાઈ જાય છે અને નિષ્ફળ યોજનાઓ પર પૈસા વેડફાતા રહે છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરા હીરા બજારની ગલીઓમાં આ તર્ક બહુ ચાલે છે. ધારો કે નવી પેઢીનો દલાલ કોઈ અજાણ્યા વેપારીને દસ લાખનો માલ ઉધાર આપવાની ભલામણ કરે છે. પેઢીના મુનીમ પૂછે, ‘આ ભાઈ પૈસા ચૂકવી દેશે તેની ખાતરી શું?’ દલાલ સીધો જવાબ આપે, ‘એ બહુ ભરોસાપાત્ર વેપારી છે.’ મુનીમ ફરી પૂછે, ‘તે ભરોસાપાત્ર છે એની શું સાબિતી?’ તો દલાલ હસીને કહે, ‘સાબિતી એ જ કે આપણે એમને દસ લાખનો માલ ઉધાર આપીએ છીએ!’ આ ચક્રીય તર્કદોષ છે. શાખ વગર ઉધાર ન મળે અને ઉધાર મળે છે એટલે શાખ છે. બજાર તૂટે ત્યારે જ આ ગોળ ચક્કર ભાંગે છે.

જે દલીલ પોતાની જ પીઠ થાબડીને જીતવા નીકળે, સમજી લેવું કે એની પાસે પગ નથી.