અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ

શાર્ક માછલી છે અને ડોલ્ફિન સસ્તન પ્રાણી છે. બંનેના પૂર્વજો સાવ અલગ હતા. છતાં બંનેના શરીરનો આકાર, તરવાની રીત અને શરીર પરની પાંખો લગભગ એકસરખી દેખાય છે. જીવવિજ્ઞાન આ ઘટનાને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ કહે છે. જ્યારે બે સાવ જુદા જીવો એકસરખા વાતાવરણમાં જીવવાનો પ્રયત્ન કરે, ત્યારે કુદરત બંનેને એકસરખા જ હથિયાર પકડાવી દે છે. મૂળ અલગ હોય તોય પરિણામ સરખું જન્મે છે. આ નિયમ માત્ર જંગલ કે સમુદ્ર પૂરતો મર્યાદિત નથી; બજાર અને સમાજમાં પણ આ જ ખેલ ચાલે છે.

આ વિચાર ૧૯મી સદીના જીવવિજ્ઞાનીઓએ આપ્યો હતો. ચાર્લ્સ ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદ પછી આ સ્પષ્ટ થયું કે પંખીઓ, ચામાચીડિયાં અને કીડાઓએ પાંખો સ્વતંત્ર રીતે વિકસાવી છે. કોઈ એક સામાન્ય પૂર્વજ પાસેથી ઉધાર લીધી નથી. સમસ્યા એક જ હતી: હવામાં ઊડવું. પરિણામે ત્રણેયે એક જ ઉકેલ શોધવો પડ્યો. સંજોગોનું દબાણ અલગ અલગ દિશાઓમાંથી નીકળેલા મુસાફરોને એક જ ચાર રસ્તે લાવીને ઊભા રાખી દે છે.

આ વાત શા માટે સમજવી પડે? કારણ કે આપણે ઘણી વાર માની લઈએ છીએ કે સામેવાળો મારી નકલ કરે છે. બિઝનેસમાં, સંબંધોમાં કે વ્યવસ્થામાં દરેક વખતે નકલ નથી હોતી. જ્યારે પરિસ્થિતિની મજબૂરી સરખી હોય, ત્યારે બે બિલકુલ અજાણ્યા માણસો એક જ પ્રકારનો સ્વાર્થ કે એક જ પ્રકારની ચાલાકી અપનાવે છે. નિયમો અને ગ્રાહકોનું દબાણ સરખું હોય ત્યારે વિરોધીઓ પણ જોડિયા ભાઈઓ જેવા દેખાવા લાગે છે.

આપણું ફાઇનાન્સ માર્કેટ જુઓ. એક જૂની સરકારી બેંક છે, જેની શાખામાં હજુ પંખા ઘાંઘા કરે છે. બીજી તરફ બેંગલુરુની ચળકતી ફિનટેક કંપની છે, જે પોતાને ટેકનોલોજીનો અવતાર ગણાવે છે. પૂર્વજો સાવ અલગ. સરકારી બેંક ફાઈલોમાંથી જન્મી, એપ કોડિંગમાંથી જન્મી. પણ જ્યારે બંને પર્સનલ લોન, ક્રેડિટ કાર્ડ કે હોમ લોન વેચવા બેસે છે, ત્યારે બંનેની ભાષા એક થઈ જાય છે. બંને સસ્તા વ્યાજનો દાવો કરશે, છૂપા ચાર્જીસ લાદશે અને મહિનાની પાંચમી તારીખે ખાતામાંથી હપ્તો કાપવા બાજની જેમ તરાપ મારશે. ગ્રાહક પાસેથી નાણાં વસૂલવાની મજબૂરીએ દેશી પેઢી અને આધુનિક એલગોરિધમને બિલકુલ સરખા શિકારી બનાવી દીધા છે.

નદીઓ ગમે ત્યાંથી નીકળે, ખાડા સરખા હોય તો પાણી એક જ રસ્તે વહે છે.