વિપરીત અનુકરણ

કોઈને સફળ થતો જોઈને એની નકલ કરવી સહેલી છે. આખી દુનિયા એ જ કરે છે. પણ કોઈને ભૂલ કરતો કે ખાડામાં પડતો જોઈને જાણીજોઈને એનાથી બિલકુલ ઊંધું આચરણ કરવું, એ બુદ્ધિનું ઊંચું સ્તર છે. મનોવિજ્ઞાન અને વર્તનશાસ્ત્રમાં આ ક્રિયાને 'કાઉન્ટરઇમિટેશન' કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે રાતોરાત ઘડેલો નથી, પણ આલ્બર્ટ બાન્દુરાના સામાજિક શિક્ષણના સિદ્ધાંતોમાંથી વિકસ્યો છે. જ્યારે આપણે કોઈ વ્યક્તિને કોઈ કામ બદલ ઠપકો કે નુકસાન વેઠતાં જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે અજાગૃતપણે નક્કી કરી લઈએ છીએ કે આ રસ્તે તો જવું જ નથી.

માણસ માત્ર અનુકરણથી શીખતો નથી, તે વિરોધમાંથી પણ શીખે છે. મોટા ભાગના લોકો સ્પર્ધામાં આગળ નીકળવા માટે આગેવાનના પગલે પગલે ચાલે છે. પણ સ્માર્ટ મગજ આગેવાનની મૂર્ખામી પર નજર રાખે છે. ભૂલો એ ઉત્તમ પાઠશાળા છે, ખાસ કરીને બીજાની ભૂલો. જ્યારે તમે કોઈ સ્પર્ધકને ગ્રાહક સાથે ઉદ્ધતાઈ કરીને માર્કેટ ગુમાવતો જુઓ છો, ત્યારે તમે વધુ વિનમ્ર બનવાનું નક્કી કરો છો. આ સીધું અનુકરણ નથી, જાણીજોઈને પસંદ કરેલું વિપરીત પગલું છે.

આપણા ભારતીય બ્રાન્ડ-માર્કેટિંગ જગતમાં આ રોજ બને છે. યાદ કરો જ્યારે તમામ વિદેશી સ્માર્ટફોન અને ટેલિકોમ કંપનીઓ ભારતના સામાન્ય ગ્રાહકોને મોંઘા ડેટા પ્લાન અને ગૂંચવણભરી શરતોમાં લૂંટી રહી હતી. એ મોટી બ્રાન્ડ્સ માત્ર ધનિક વર્ગ પાછળ દોડતી હતી અને તેમની દરેક ભૂલ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. એક નવા દેશી ખેલાડીએ જોયું કે આ કંપનીઓ સર્વિસના નામે ગ્રાહકને દબાવી રહી છે. તેમણે આ ભૂલની બરાબર વિરુદ્ધ દિશા પકડી. ડેટા સાવ સસ્તો કર્યો અને પ્રક્રિયા અત્યંત સરળ બનાવી. પરિણામ એ આવ્યું કે જૂની ધુરંધર કંપનીઓ ધ્વસ્ત થઈ ગઈ.

આ વ્યૂહરચના માત્ર બિઝનેસ પૂરતી નથી, અંગત જીવનમાં પણ એટલી જ સાચી છે. પિતાને આખો દિવસ ક્રોધ કરીને બ્લડપ્રેશર વધારતા જોયેલો દીકરો શાંત રહેવાની કળા શીખે, તે પણ આ જ વિપરીત અનુકરણ છે. કોઈને જોઈને તેના જેવા ન બનવું, એ પોતાનામાં એક બળવાન નિર્ણય છે. જગત તમને શીખવે છે કે શું કરવું, પણ ચતુર માણસ જગત પાસેથી એ શીખી લે છે કે શું ક્યારેય ન કરવું.

બીજાની સફળતામાંથી ચોરી કરતાં આવડે એ સામાન્ય માણસ, પણ બીજાના પતનને જોઈને પોતાનો રસ્તો બદલી નાખે એ ખરો ખેલાડી.