વિવેકપૂર્ણ ઉપેક્ષા

બધું વાંચવું અને દરેક અવાજ સાંભળવો એ બુદ્ધિમત્તા નથી, મૂર્ખામી છે. જૂની દુનિયામાં જ્ઞાનની તંગી હતી, એટલે જે મળે તે પચાવી પાડવાનું ચલણ હતું. આજના ઇન્ટરનેટ યુગમાં માહિતીનો કચરો ગળા સુધી ભરાઈ ગયો છે. આ માહોલમાં સાચો સવાલ એ નથી કે શું સ્વીકારવું, પણ એ છે કે કોને ધરાર નજરઅંદાજ કરવું. નકામી, ભ્રામક અને ઉત્તેજના ફેલાવતી વાતો તરફ પીઠ ફેરવી દેવાની કળા એટલે ‘ક્રિટિકલ ઇગ્નોરિંગ’.

આ વિચાર જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાનીઓ રાલ્ફ હર્ટવિગ અને સેમ વાઇનબર્ગ જેવા સંશોધકોએ લોકપ્રિય બનાવ્યો. એમનું કહેવું સીધું છે: દરેક અફવા કે કચરાનું તર્કબદ્ધ ખંડન કરવા બેસશો તો મગજ થાકી જશે. અલ્ગોરિધમ્સ આપણું ધ્યાન ચોરવા માટે જ ડિઝાઇન થયા છે. બચવાનો એક જ રસ્તો છે, એવી લિંક કે વિડિયો પર ક્લિક જ ન કરવું. જે માહિતીનું મૂળ શંકાસ્પદ હોય તેને ખોલ્યા વગર જ કચરાપેટીમાં પધરાવી દેવી.

આપણે માનીએ છીએ કે જાગૃત નાગરિકે બધું જાણવું પડે. આ ભ્રમ છે. ધ્યાન એ મર્યાદિત મૂડી છે. જો તમે વાહિયાત વિવાદો પાછળ રોજ બે કલાક વેડફશો, તો મૂળ કામ માટે ઊર્જા ક્યાંથી બચશે? અજ્ઞાન રહેવું એ ઘણી વાર બેદરકારી નથી હોતી, પણ માનસિક સ્વસ્થતા સાચવવાની અત્યંત સભાન વ્યુહરચના હોય છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરાબજારમાં આખો દિવસ કરોડોની લેતીદેતી ચાલતી હોય છે. એક દલાલ પાસે દિવસમાં પચાસ અફવાઓ ઊડીને આવે છે. ક્યાંક કોઈ પેઢી ઊઠી ગઈ, ક્યાંક રફ હીરાના ભાવ તૂટ્યા, ક્યાંક કોઈ કસ્ટમનો દરોડો પડ્યો. જે નવો વેપારી દરેક વાતની પાછળ દોડશે, તે સાંજ પડ્યે પોતાની દુકાન ગુમાવી બેસશે. જૂનો અને અનુભવી ઝવેરી શાંતિથી ગાદી પર બેસીને ચા પીશે. તેને ખબર છે કે બજારના ૯૦ ટકા ગપ્પાંને કાન જ ન દેવાય. તેની ખરી કમાણી સોદા પકડવામાં નહીં, પણ અફવાઓને ઉડાડી દેવામાં છે.

જે માહિતી તમારું લોહી ઉકાળે, તેને તરત છોડી દો; ઉપેક્ષા એ નબળાઈ નથી, ધ્યાન બચાવવાનું સૌથી મોટું હથિયાર છે.