સાંસ્કૃતિક વિસ્ફોટ

સદીઓ સુધી સમાજ એક જ લયમાં જીવતો હોય છે. કોઈ ખાસ ફેરફાર થતો નથી. ઓજારો એ જ રહે, રીતભાત એ જ રહે અને વિચારવાની પદ્ધતિ પણ થિજી ગયેલી હોય. અચાનક એક એવો તણખો પડે છે કે આખું ચિત્ર બદલાઈ જાય છે. ભાષા, કળા, ટેકનોલોજી અને રીતરિવાજ એકાએક રોકેટની જેમ ગતિ પકડે છે. માનવશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ ક્ષણને સાંસ્કૃતિક વિસ્ફોટ કહે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. જ્ઞાન, સંસાધનો અને માણસોનું એક ચોક્કસ ઘનત્વ ભેગું થાય ત્યારે આ આગ ભડકે બળે છે.

આ વિચાર સંસ્કૃતિના વિકાસનો અભ્યાસ કરતા વિદ્વાનો પાસેથી આવ્યો છે. પથ્થર યુગમાં લાખો વર્ષ સુધી કુહાડીનો આકાર ન બદલાયો, પણ પછી અચાનક થોડા હજાર વર્ષમાં ખેતી, પૈડું અને લિપિ આવી ગયા. તે અચાનક બનેલી ઘટના નહોતી. વસ્તીનું જોડાણ વધ્યું અને એકબીજા પાસેથી શીખવાની ઝડપ નિર્ણાયક સ્તરે પહોંચી ગઈ. ઇતિહાસ સીધી લીટીમાં ચાલતો નથી. તે લાંબી સુસ્તી પછી અચાનક કૂદકો મારે છે.

સમાજ કે ધંધામાં આ મોડેલ બહુ કામનું છે. મોટાભાગના લોકો એમ માને છે કે પરિવર્તન ધીમે ધીમે સરખા હપ્તામાં આવે છે. વાસ્તવિકતા જુદી છે. બળતણ વર્ષો સુધી ભેગું થતું હોય છે, પણ આગ એક સેકન્ડમાં લાગે છે. જો તમે કોઈ નવી આદત કે વિચાર ફેલાવવા માગતા હો, તો માત્ર પ્રયાસો ગણવાથી કંઈ નહીં વળે. જ્યાં સુધી સામાજિક ઘર્ષણનું યોગ્ય તાપમાન ઊભું ન થાય ત્યાં સુધી કશું જ બદલાતું નથી. પણ એકવાર એ બિંદુ વટાવી ગયા પછી કોઈ તેને રોકી શકતું નથી.

આપણા પ્રવાસ અને યાત્રાધામોને જુઓ. બનારસ કે ઋષિકેશ સદીઓથી ઊભા હતા. ત્યાં માત્ર વૃદ્ધો કે મુક્તિ શોધતા સંન્યાસીઓ જતા. પછી અચાનક છેલ્લા દાયકામાં ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી, સસ્તા મોબાઈલ ડેટા, હોસ્ટેલ્સ અને કેફે કલ્ચરનું એક અદ્રશ્ય મિશ્રણ તૈયાર થયું. એક રાતમાં આખી તાસીર બદલાઈ ગઈ. હવે ત્યાં કેમેરા લઈને રખડતા યુવાનો અને બેકપેકર્સની ભીડ છે. જે સ્થળ મોક્ષનું કેન્દ્ર હતું, તે અચાનક વાર્તાઓ અને વીડિયો બનાવવાની વૈશ્વિક રાજધાની બની ગયું. જૂની સંસ્કૃતિને નવા માધ્યમનો તણખો મળ્યો અને ધડાકો થઈ ગયો.

સમાજ ધીમે ધીમે નથી બદલાતો; એ માત્ર બળતણ જમા કરે છે અને એક દિવસ સળગી ઊઠે છે.