સંસ્કૃતિ અને પરિણામનો ચોકઠો

કોઈપણ સંસ્થા કે સમૂહમાં માણસોનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેમના કામના આંકડા જોઈને થઈ શકતું નથી. આ ચોકઠો માણસોને બે ત્રાજવે તોળે છે: એક બાજુ કામનું પરિણામ અને બીજી બાજુ સંસ્થાની સંસ્કૃતિ કે મૂલ્યો સાથેનો તાલમેલ. બંને માપદંડોને સામસામે મૂકો એટલે ચાર ખાનાં બને. સૌથી સરળ કેસ એવા લોકોનો છે જે કામ ઉત્તમ કરે છે અને સંસ્કાર પણ જાળવે છે; તે સંસ્થાના હીરા છે. બીજા એવા જે પરિણામ પણ નથી આપતા અને વાતાવરણ પણ બગાડે છે; તેમને વિદાય આપવી આસાન છે. અસલી માથાનો દુખાવો બાકીના બે ખાનાઓમાં છે.

આ મોડેલ કયા પુસ્તકમાંથી કે કયા ચિંતકના મગજમાંથી પહેલી વાર નીકળ્યું તેની ચોક્કસ તવારીખ નોંધાયેલી નથી. આધુનિક બિઝનેસ અને મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં તે લાંબા સમયથી જુદા જુદા નામે ફરતું રહ્યું છે. જેક વેલ્ચ જેવા સીઈઓએ પણ નેવુંના દાયકામાં આ પ્રકારના વર્ગીકરણની ચર્ચા કરેલી, પણ આ સંકલ્પના મૂળભૂત રીતે વ્યવહારુ ડહાપણનો નચોડ છે. દરેક ઓફિસ કે સમાજમાં એવા લોકો ભટકાય જ છે જે કુશળ છે પણ અસહ્ય છે, અથવા નિષ્ઠાવાન છે પણ નકામા છે.

આ મોડેલની ખરી તાકાત એ ઓળખવામાં છે કે સંસ્થાનો સાચો દુશ્મન કોણ છે. સૌથી ઝેરી વ્યક્તિ એ છે જેનું પરફોર્મન્સ ઊંચું છે પણ કલ્ચર સાવ ગંદું છે. તેને મેનેજમેન્ટ સાહિત્ય ઘણી વાર વિષેલો તેજસ્વી ગણે છે. તેની સામે જે માણસ સંસ્કૃતિ સાચવે છે પણ કામમાં ધીમો છે, તેને શીખવી શકાય છે. જો તમે માત્ર આંકડા જોઈને અહંકારી અને નિયમભંગ કરનાર માણસને છાવરશો, તો આખી સંસ્થાની નૈતિક કરોડરજ્જુ તૂટી પડશે.

આપણી સોસાયટીઓ કે ફ્લેટ એસોસિએશનમાં આ દ્રશ્ય રોજ દેખાય છે. ધારો કે નવી બનેલી હાઈરાઈઝ બિલ્ડિંગના સેક્રેટરી કિશોરભાઈ છે. કિશોરભાઈ બિલ્ડર પાસેથી બાકી કામો કઢાવવામાં અને પાલિકામાંથી પાણીનું કનેક્શન લાવવામાં એક્કા છે; કામ સો ટકા પાર પાડે. પણ તેમનો વ્યવહાર એટલો ઉદ્ધત છે કે દર મીટિંગમાં સભ્યોનું અપમાન કરે, હિસાબ માંગનારને ધમકાવે અને સોસાયટીમાં વેરઝેર ફેલાવે. કમિટી તેમના કામના પરિણામથી અંજાયેલી રહે છે, પણ સમગ્ર એપાર્ટમેન્ટનું વાતાવરણ કડવાશથી ભરાઈ જાય છે. આ એ જ માણસ છે જે ચોકઠાના સૌથી જોખમી ખાનામાં બેઠો છે.

નબળું કામ કરનાર માણસ તમારો નફો ઘટાડે છે, પણ ખરાબ સંસ્કાર ધરાવતો બાહોશ માણસ આખું ઘર સળગાવી દે છે.