ડેઇઝીવર્લ્ડ મોડેલ

સિસ્ટમ પોતાની મેળે સંતુલન સાધી લે છે. કોઈ બાહ્ય સંચાલક વિના. આ વાત સમજાવવા જેમ્સ લવલોક અને એન્ડ્રુ વોટ્સને ૧૯૮૩માં એક કાલ્પનિક ગ્રહ બનાવ્યો: ડેઇઝીવર્લ્ડ. આ ગ્રહ પર માત્ર બે પ્રકારનાં ફૂલો ઊગે છે—કાળાં અને સફેદ. સૂર્યનો તાપ ઓછો હોય ત્યારે કાળાં ફૂલો વધુ ગરમી શોષીને ઝડપથી ફેલાય છે. પરિણામે આખો ગ્રહ ગરમ થાય છે. ગરમી વધતાં સફેદ ફૂલો વધવા લાગે છે, જે પ્રકાશને પાછો ફેંકીને ગ્રહને ઠંડો પાડે છે. બંને વચ્ચેની આ કુદરતી ખેંચતાણથી ગ્રહનું તાપમાન આપોઆપ સ્થિર રહે છે. કોઈ નિયમનકાર વિના રચાયેલું આ એક અદ્ભુત સ્વયં-સંચાલિત સંતુલન છે.

આ મોડેલ પર્યાવરણવિજ્ઞાનની ગેયા પરિકલ્પના સાબિત કરવા રચાયું હતું, પરંતુ માનવસમાજમાં પણ આ જ અદૃશ્ય મિકેનિઝમ ચાલતી હોય છે. બજાર હોય કે માનસિક વ્યવસ્થા, કોઈ પણ પ્રણાલી જ્યારે ટોચે પહોંચે છે ત્યારે તેની અંદરથી જ તેને ઠંડી પાડતાં પરિબળો સક્રિય થાય છે. માણસ માને છે કે સ્થિરતા માત્ર આયોજન અને હુકમોથી આવે છે. ખોટી વાત. ખરી વ્યવસ્થા તો વિરોધી બળોના ઘર્ષણમાંથી આપોઆપ નીપજે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગર અથવા જૂના રાજેન્દ્ર નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા ગુજરાતી છોકરાઓનું અર્થતંત્ર જુઓ. શરૂઆતમાં કોઈ એક વૈકલ્પિક વિષય—ધારો કે ગુજરાતી સાહિત્ય—સારો સ્કોર આપે છે. તે કાળા ફૂલ જેવો છે. બધા તેની પાછળ દોડે છે. હજારો ઉમેદવારો એ જ વિષય લે છે. અચાનક સ્પર્ધા વધી જાય છે, ચેકિંગ આકરું બને છે અને પરિણામ ગગડી જાય છે. તરત જ બીજો વિષય ‘સફેદ ફૂલ’ બનીને ઊભરી આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ ત્યાં દોડે છે. ન કોઈ કોચિંગ સંચાલક આ નક્કી કરે છે, ન દિલ્હીનું કમિશન. પણ બજાર જાતે જ માર્ક્સનું અને ઉમેદવારોની ભીડનું સંતુલન જાળવી રાખે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે નિયંત્રણ આપણા હાથમાં છે. હકીકતમાં વ્યવસ્થા આપણને પોતાના સંતુલન માટે વાપરી રહી હોય છે. જ્યાં સુધી સિસ્ટમમાં બે વિરોધી પરિબળોને લડવાની છૂટ છે, ત્યાં સુધી કોઈ કેન્દ્રીય આદેશ વગર પણ સંસાર વ્યવસ્થિત ચાલ્યા કરવાનો છે.

જે વ્યવસ્થાને કોઈ ચલાવતું નથી દેખાતું, તે જ સૌથી વધુ કાયમી હોય છે.