ડિસિઝન બાય ડિસ્ટોર્શન

માણસ તટસ્થ હોવાનો ઢોંગ બહુ સરસ કરે છે. આપણે માનીએ છીએ કે બે વિકલ્પો સામે આવે ત્યારે આપણું મગજ બંનેના ગુણ-દોષનું વજન ત્રાજવે તોળે છે. આ ખોટો ભ્રમ છે. હકીકતમાં, નિર્ણયની પ્રક્રિયા શરૂ થતાં જ કોઈ એક વિકલ્પ પ્રત્યે આપણો પક્ષપાત અજાણતાં જાગી જાય છે. એ પછી મગજ ન્યાયાધીશ મટીને વકીલ બની જાય છે. જે નવો પુરાવો આવે તેને તોડી-મરોડીને પોતાના માનીતા વિકલ્પની તરફેણમાં ગોઠવી દે છે. આ જાળને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ડિસિઝન બાય ડિસ્ટોર્શન' કહે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્કે વેબર અને એરિક જોહ્ન્સને બે હજાર નવના એક સંશોધનપત્રમાં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. એમણે બતાવ્યું કે નિર્ણય લેતી વખતે માણસ માહિતીને સીધી જોતો નથી. શરૂઆતમાં જે વિકલ્પ આગળ નીકળી ગયો, મન બાકીની તમામ હકીકતોને એના પક્ષમાં ખેંચી લાવે છે. આ માત્ર પૂર્વગ્રહ નથી, સક્રિય વિકૃતિ છે. તમે માહિતીને અનુકૂળ બનાવી લો છો જેથી તમારા મનગમતા નિર્ણય પર પસ્તાવો ન થાય.

આનું નુકસાન અંગત જીવનમાં બહુ મોંઘું પડે છે. આપણા સમાજમાં દીકરા કે દીકરીના લગ્નની વાત ચાલતી હોય ત્યારે આ તમાશો ખુલ્લેઆમ દેખાય. ધારો કે પરિવાર સામે બે મુરતિયાના સંબંધ આવ્યા છે. પિતાના મનમાં પહેલા મુરતિયા માટે કોઈ કારણ વગર સહાનુભૂતિ જાગી ગઈ, કદાચ એની અટક કે વતનને કારણે. હવે આગળ શું થશે? જો પહેલો છોકરો વારંવાર નોકરી બદલતો હશે તો પિતા કહેશે, 'છોકરો મહત્ત્વાકાંક્ષી છે, જમાના પ્રમાણે ચાલે છે.' પણ જો બીજા મુરતિયામાં આ જ વાત નીકળે તો દલીલ બદલાઈ જશે: 'છોકરો સ્થિર નથી, પગ ટકતો નથી.' એક જ હકીકત, પણ પરિણામ ઊલટું.

આપણે સત્ય શોધતા નથી, આપણા પક્ષપાતને સાચો સાબિત કરવા માટે હકીકતોની ચામડી ઉતારીએ છીએ. વ્યવસાયમાં કે રોકાણમાં પણ આ જ રોગ થાય છે. એક શેર ગમી ગયો એટલે એના ખોટા આંકડા પણ સુંદર દેખાવા માંડે છે. સ્વતંત્ર બુદ્ધિનો દાવો કરતો માણસ છેવટે પોતાના જ પૂર્વગ્રહનો ગુલામ સાબિત થાય છે.

આપણે નિર્ણયો લેતા નથી; લીધેલા ખોટા નિર્ણયોને વાજબી ઠેરવવા હકીકતોનું ગળું ઘોંટીએ છીએ.