નિર્ણય સાતત્યની દ્વિધા

કોઈ પણ સંસ્થા કે પ્રોજેક્ટમાં સૌથી મોટો ઝઘડો પૈસાનો નથી હોતો, સત્તાની વહેંચણીનો હોય છે. નિર્ણય કોણ લેશે? ટોચ પર બેઠેલો સરમુખત્યાર કે નીચે કામ કરતી આખી ટીમ? આ બે છેડા વચ્ચે એક આખો પટ્ટો પથરાયેલો છે, જેને નિર્ણયનું સાતત્ય કહેવાય. એક છેડે સો ટકા તાનાશાહી છે, જ્યાં બોસ આદેશ આપે છે અને બાકીના લોકો માત્ર પાલન કરે છે. બીજા છેડે સંપૂર્ણ લોકશાહી છે, જ્યાં દરેક પટાવાળાથી લઈને મેનેજર સુધી સહુની સંમતિ વગર પાંદડું પણ હલતું નથી. આ બે અંતિમો વચ્ચે સંતુલન ક્યાં સાધવું, એ જ ખરી દ્વિધા છે.

આ વિચાર મેનેજમેન્ટ ચિંતન અને માનસિક મોડેલોની ચર્ચામાંથી આવે છે. આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કોણે પહેલી વાર કર્યો તે સ્પષ્ટ નથી. પણ નેતૃત્વનો આ પેચીદો સવાલ સદીઓ જૂનો છે. રોબર્ટ ટેનનબામ અને વોરેન શ્મિટ જેવા જૂના વિચારકોએ નેતૃત્વની આખી શ્રેણી આલેખી હતી, જેમાં સત્તા ધીમે ધીમે બોસથી સહકર્મચારીઓ તરફ સરકે છે. મુશ્કેલી એ છે કે મોટા ભાગના આગેવાનો એ નક્કી કરી શકતા નથી કે કયા તબક્કે સરમુખત્યાર બનવું અને ક્યારે લોકોને છૂટો દોર આપવો.

બોલિવૂડના ફિલ્મ સેટ પર આ દ્વિધા નગ્ન આંખે દેખાય છે. ધારો કે એક મોટો દિગ્દર્શક ૧૦૦ કરોડની ફિલ્મ બનાવી રહ્યો છે. જો તે દરેક નાની બાબતમાં પોતાની જ મરજી ચલાવે—કેમેરા ક્યાં મુકવો, સંવાદ કેમ બોલવો, લાઈટનો રંગ કેવો રાખવો—તો સિનેમેટોગ્રાફર અને કલાકારો કઠપૂતળી બની જાય છે. ફિલ્મમાંથી આત્મા ગાયબ થઈ જાય છે. પણ જો તે બધાને પૂછવા બેસે કે ‘તમને કેવું લાગે છે?’, તો સ્પોટબોયથી લઈને હીરો સુધી સહુ પોતપોતાની સલાહ આપશે. શૂટિંગ છ મહિના લંબાઈ જશે અને બજેટ પૂરું થઈ જશે.

સાચો કસબ એ જાણવામાં છે કે કટોકટીમાં સરમુખત્યાર થવું પડે અને સર્જનાત્મકતા ખીલવવા માટે લોકશાહી આપવી પડે. જ્યારે આગેવાન આ સીમા ભૂલી જાય છે, ત્યારે પ્રોજેક્ટ કાં તો અહંકારની ભેટ ચડી જાય છે અથવા તો બેજવાબદાર ચર્ચાના ખાડામાં ડૂબી મરે છે. જે માણસ આ સાતત્ય પર યોગ્ય સમયે યોગ્ય જગ્યાએ ઊભા રહેતાં શીખી જાય, તે જ નેતા કહેવાય.

બધાને ખુશ રાખવા જશો તો કંઈ બનશે નહીં, અને એકલા જ ચલાવશો તો કોઈ સાથ આપશે નહીં.