લોકશાહી ભ્રમણા

તમને પસંદગીનો અધિકાર આપવો અને ખરેખર સત્તા આપવી, આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક છે. લોકશાહી ભ્રમણા એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં લોકોને લાગે છે કે નિર્ણયો તેઓ પોતે લઈ રહ્યા છે, પણ વાસ્તવમાં નિયંત્રણ કોઈ અદ્રશ્ય વ્યવસ્થાના હાથમાં હોય છે. આ શબ્દ કોઈ ક્લાસિક પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી. સમકાલીન સામાજિક અને વ્યાપારિક ચર્ચાઓમાં આ વિચાર વારંવાર ડોકાય છે. માળખું એવું ગોઠવાયેલું હોય છે કે તમારી પાસે માત્ર હા કે ના કહેવાનો દેખાવ રહે છે. અંદરના નિયમો પહેલેથી જ નક્કી હોય છે.

આ ભ્રમણા અત્યંત શક્તિશાળી સાધન છે. જ્યારે માણસને લાગે કે નિર્ણય એનો પોતાનો છે, ત્યારે એ ક્યારેય સિસ્ટમ સામે બળવો નથી કરતો. પરિણામ ખરાબ આવે તો પણ એ પોતાના નસીબને કે પોતાની ભૂલને દોષ દે છે. સંસ્થાઓ સત્તા પોતાની પાસે રાખે છે, પણ જવાબદારી જનતા કે ગ્રાહક પર ઢોળી દે છે. ભાગીદારીનો આ આભાસ જ આધુનિક શોષણનું સૌથી મોટું હથિયાર છે.

આ રમત સમજવી હોય તો આપણા દેશની કોઈ પણ મોટી બેંકમાં જાવ. શૈલેષભાઈ હોમ લોન લેવા જાય છે. સામે બેઠેલો સેલ્સ એક્ઝિક્યુટિવ પ્રેમથી પૂછે છે: 'સર, તમારે ફિક્સ રેટ જોઈએ છે કે ફ્લોટિંગ?' વીમા માટે પૂછશે: 'સર, પાંચ વર્ષનો પ્લાન લેશો કે દસ વર્ષનો?' શૈલેષભાઈને લાગે છે કે તેઓ બહુ મોટો નિર્ણય જાતે લઈ રહ્યા છે. આ સંપૂર્ણ લોકશાહી ભ્રમણા છે. લોનના સો પાનાના દસ્તાવેજમાં અતિ ઝીણા અક્ષરે લખેલી શરતો શૈલેષભાઈએ વાંચી પણ નથી. વ્યાજ દર ક્યારે વધશે, પ્રોસેસિંગ ફી ક્યારે કપાશે કે પેનલ્ટી કઈ રીતે લાગશે એ બેંકના અલ્ગોરિધમ નક્કી કરે છે. શૈલેષભાઈ માત્ર બે ખરાબ વિકલ્પો વચ્ચે પસંદગીનું નાટક ભજવી રહ્યા છે.

માણસ જ્યારે ખરીદી કરે છે, વોટ આપે છે કે લોન લે છે ત્યારે એ માને છે કે એ રાજા છે. સિસ્ટમ હસીને માથું ધુણાવે છે. વિકલ્પ આપવાનો અર્થ સ્વતંત્રતા નથી હોતો. તમને પાંજરામાં ડાબી બાજુ બેસવું છે કે જમણી બાજુ, એ પૂછવાનો હક મળે એને લોકશાહી ન કહેવાય.

ચોઇસ તમને મળે છે, પણ કમાણી હંમેશાં કેસિનોની જ થાય છે.