ડિઝાયર લાઇન્સ

કોઈ ભવ્ય બગીચામાં આર્કિટેક્ટે બનાવેલો સુંદર પાકો ડામરનો રસ્તો હોય. પણ લોકો લીલા ઘાસ પરથી સીધો ટૂંકો રસ્તો કાપીને ચાલે છે. થોડા મહિનામાં ત્યાં ઘાસ સુકાઈ જાય છે અને માટીની એક કાચી કેડી બની જાય છે. શહેરી આયોજનની ભાષામાં આને 'ડિઝાયર લાઇન્સ' કહે છે. આ માણસની સહજ ઈચ્છા અને બનાવેલી સિસ્ટમ વચ્ચેનો મુકાબલો છે. નિયમો ગમે તે કહે, માણસ હંમેશાં ઓછામાં ઓછી મહેનતવાળો સીધો માર્ગ પસંદ કરે છે.

આ વિચાર અર્બન પ્લાનિંગ અને સ્થાપત્યકળામાંથી આવ્યો છે. નગર નિયોજકો વર્ષોથી જુએ છે કે નકશા ટેબલ પર બને છે, પણ પગલાં જમીન પર પડે છે. સ્માર્ટ આર્કિટેક્ટ્સ હવે પહેલાં રસ્તા બનાવતા નથી. તેઓ આખો બગીચો ખુલ્લો છોડી દે છે. લોકો જ્યાં ચાલીને કાચી કેડીઓ પાડી દે, પાછળથી ત્યાં જ પાકા રસ્તા બનાવી દેવામાં આવે છે. ડિઝાઈન પ્રજા પર થોપવાની નથી હોતી, પ્રજાના વર્તનમાંથી શીખવાની હોય છે.

આ સિદ્ધાંત માત્ર રસ્તા પૂરતો સીમિત નથી. સોફ્ટવેર કંપનીઓથી લઈને કોર્પોરેટ ઓફિસો સુધી બધે લાગુ પડે છે. તમે ફાઈલ સબમિટ કરવા માટે દસ સ્ટેપનું સત્તાવાર પોર્ટલ બનાવો છો, પણ કર્મચારીઓ વ્હોટ્સએપ પર ફાઈલ મોકલીને કામ પતાવી દે છે. એ વ્હોટ્સએપ એ સિસ્ટમની ડિઝાયર લાઇન છે. જ્યારે પણ સત્તાવાર નિયમ અને કુદરતી સુવિધા વચ્ચે ટકરાવ થાય, ત્યારે જીત હંમેશાં સગવડની જ થાય છે.

બોલિવૂડ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. મોટા સ્ટુડિયો અને બુદ્ધિજીવી વિવેચકો વર્ષો સુધી એવા ભ્રમમાં રહ્યા કે દર્શકોને કેવો સિનેમા જોવો જોઈએ તેનું માળખું તેઓ નક્કી કરશે. કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને ક્લિશે મસાલા ફિલ્મોની પીચ બનાવવામાં આવતી. પણ ભારતીય દર્શકોએ પોતાના પગલાંથી નવી કેડી પાડી દીધી. જ્યારે મોટા પડદા પર એકધારો ઘોંઘાટ ચાલતો હતો, ત્યારે દર્શકોએ યુટ્યુબ પર સાઉથની હિન્દી ડબ ફિલ્મો અને પંચાયત જેવી માટીની વાર્તાઓ તરફ ડાયવર્ઝન લઈ લીધું. આજે આખું બોલિવૂડ એ જ ધૂળિયા રસ્તે દોડવા મજબૂર બન્યું છે.

નકશો બનાવનાર ભલે ગમે તેટલો વિદ્વાન હોય, રસ્તો આખરે ચાલનારના તળિયા જ નક્કી કરે છે.