ધ્યાનભંગની અસર

મગજ પાસે કામ કરવા માટે મર્યાદિત શક્તિ છે. એ કોઈ અમર્યાદ કૂવો નથી કે તમે ગમે તેટલી ડોલ નાખીને પાણી ખેંચ્યા કરો. જ્યારે તમે કોઈ ગંભીર નિર્ણય લેતા હો અને આસપાસ બિનજરૂરી ઉત્તેજનાઓ કૂદાકૂદ કરતી હોય, ત્યારે મન મુખ્ય મુદ્દા પરથી સરકી જાય છે. આને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘ડિસ્ટ્રેક્શન ઈફેક્ટ’ કહે છે. જે ક્ષણે અપ્રસ્તુત માહિતી ધ્યાન ખેંચે છે, તે જ ક્ષણે બુદ્ધિની કાર્યક્ષમતા તૂટી પડે છે.

આ કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢેલો શબ્દ નથી. વીસમી સદીના જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી આ વિચાર ઊભરી આવ્યો છે. વિજ્ઞાનીઓએ વર્ષો પહેલાં સાબિત કર્યું હતું કે આપણું વર્કિંગ મેમરી એકસાથે બે જટિલ કામોને ન્યાય આપી શકતું નથી. જ્યારે નકામો ઘોંઘાટ આપણી સામે આવે છે, ત્યારે મગજ મુખ્ય કામ છોડીને એ અડચણને પ્રોસેસ કરવામાં પોતાની કિંમતી ઊર્જા વેડફી નાખે છે. પરિણામે નિર્ણયો સપાટી પરના અને ભૂલભરેલા બને છે.

આ અસર જીવનના દરેક મહત્ત્વના નિર્ણયોમાં ખાડો પાડે છે. માણસ માને છે કે એ મલ્ટિટાસ્કિંગ કરી શકે છે, પણ એ માત્ર એક ભ્રમ છે. વાસ્તવમાં મન એક છેડાથી બીજા છેડે સતત ભટકતું રહે છે. આ ભટકાઉ વૃત્તિ આપણા તાર્કિક વિચારોની ધાર બુઠ્ઠી કરી નાખે છે. જ્યાં ઊંડા વિશ્લેષણની જરૂર હોય ત્યાં આપણે માત્ર ચમકતા બિનજરૂરી મુદ્દાઓ જોઈને અભિપ્રાય બાંધી લઈએ છીએ.

દલાલ સ્ટ્રીટ અને શેરબજાર આ ખેલનું સૌથી મોટું અખાડો છે. ધારો કે અરવિંદભાઈ કોઈ કંપનીની બેલેન્સશીટ વાંચવા બેઠા છે. કંપની પર દેવું કેટલું છે અને ભવિષ્યની યોજના શું છે તે જોવાનું છે. બરાબર એ જ વખતે સ્ક્રીન પર લાલ-લીલી પટ્ટીઓ ચમકે છે, વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં ‘મલ્ટિબેગર’ ટિપ્સનો વરસાદ થાય છે અને ટીવી એન્કર રાડારાડ કરે છે. અરવિંદભાઈનું મૂળ કામ હતું શાંતિથી હિસાબ સમજવાનું, પણ આ ઘોંઘાટ એમનું ધ્યાન ચોરી લે છે. પરિણામ? ઊંડા અભ્યાસ વગર, માત્ર સ્ક્રીનની ક્ષણિક હલચલ જોઈને એ ખોટો સોદો મારી બેસે છે.

આજના યુગમાં ઘોંઘાટ એ કોઈ અકસ્માત નથી, સુવ્યવસ્થિત ધંધો છે. તમારી આંખો ખેંચાશે તો જ કોઈકનો માલ વેચાશે. જ્યાં સુધી બિનજરૂરી વસ્તુઓને લાત મારીને બહાર કાઢતાં નહીં શીખો, ત્યાં સુધી તમારા નિર્ણયો તમારા પોતાના નહીં રહે.

જે માણસ નકામી ચીજોને અવગણી શકતો નથી, એ પોતાના ખિસ્સાનું રક્ષણ ક્યારેય કરી શકતો નથી.