વૈવિધ્યનો ભ્રમ

ઉપરછલ્લું પરિવર્તન હંમેશાં સાચો બદલાવ નથી હોતો. માણસો સપાટી પર થોડા નવા ચહેરા ગોઠવી દે એટલે માની લે છે કે વિચાર બદલાઈ ગયો. આ ભ્રમ છે. અંગ્રેજી લેખક એડ વેસ્ટે ૨૦૧૩માં આ વિષય પર પુસ્તક લખ્યું હતું. સંસ્થાઓ અને સમાજ ઘણીવાર ઉપરચોટિયા વૈવિધ્યનું પ્રદર્શન કરીને સંતોષ માની લે છે. વાસ્તવમાં, અંદરનું માળખું અને વિચારવાની ઢબ જરાય બદલાતી નથી. કાગળ પર પ્રગતિ દેખાય છે, પણ મૂળ માનસિકતા જૂની જ રહે છે.

આપણે માની લઈએ છીએ કે અલગ-અલગ પૃષ્ઠભૂમિના લોકોને એક છત નીચે ભેગા કરવાથી નવો વિચાર જન્મશે. કમનસીબે, મોટા ભાગે એવું થતું નથી. લોકો પોતાના જૂના પૂર્વગ્રહો લઈને જ રૂમમાં પ્રવેશે છે. ઘણીવાર તો એવું બને કે બહારથી દેખાતા અલગ લોકો અંદરથી એકસરખી રૂઢિચુસ્તતા ધરાવતા હોય. વિરોધાભાસ એ છે કે કંપનીઓ ફોટોગ્રાફ સારો દેખાય એટલે વિવિધતા લાવી દે છે, પણ નિર્ણયો લેવાની શક્તિ જૂની સિન્ડિકેટના હાથમાં જ રહે છે.

આ ભ્રમનું મોટું નુકસાન એ છે કે તે સાચી સર્જનાત્મકતાને મારી નાખે છે. જ્યારે ખોટો સંતોષ મળી જાય ત્યારે માણસ અસલી પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કરી દે છે. સમસ્યાનો ઉકેલ જુદા દૃષ્ટિકોણથી આવતો હોય છે, માત્ર જુદા દેખાતા માણસોથી નહીં. જો દરેક વ્યક્તિ અંતે તો બોસની હામાં હા જ ભણવાની હોય, તો ટીમમાં ગમે તેટલી વિવિધતા લાવો, પરિણામ શૂન્ય જ આવવાનું.

અમદાવાદના કાપડ માર્કેટની કોઈ જૂની પેઢી જુઓ. શેઠિયાઓ બોર્ડમાં દીકરીઓ કે યુવાન પ્રોફેશનલ્સને ડિરેક્ટર બનાવી દે છે. વાર્ષિક રિપોર્ટમાં કંપની આધુનિક લાગે છે. પણ ગાદી પર બેસીને નિર્ણય તો વડીલ મુનિમ અને કાકા જ લેવાના છે. પેલી નવી પેઢી માત્ર સહી કરવા કે મીટિંગમાં હાજરી પૂરવા પૂરતી હોય છે. બહાર દુનિયાને લાગે કે પેઢી બદલાઈ ગઈ, અંદર ખાતે દોઢસો વર્ષ જૂનો ચોપડો જ ચાલતો હોય છે.

ચહેરા બદલવા સહેલા છે, ચિત્ત બદલવું અઘરું છે; જ્યાં સુધી વિચારનું વૈવિધ્ય ન આવે ત્યાં સુધી બાકી બધું માત્ર ફોટોશૂટ છે.