દ્રુસેબો અસર

તમે બીમાર પડો છો ત્યારે ડૉક્ટર તમને દવા આપે છે. દવામાં રાસાયણિક તત્ત્વો હોય છે, જે લોહીમાં ભળીને શરીર પર ભૌતિક અસર કરે છે. પણ માનવ મન એટલું સરળ નથી. દવાની ગોળી ગળતી વખતે તમારા મગજમાં એ દવા વિશે કેવો વિચાર ચાલે છે, તે પણ પરિણામ નક્કી કરે છે. વિજ્ઞાન આ ભેળસેળને ઓળખે છે. જ્યારે કોઈ અસલી દવાનું સારું કે નરસું પરિણામ તેના રસાયણને કારણે નહીં, પણ દર્દીની માનસિક ધારણાને કારણે આવે, ત્યારે તેને દ્રુસેબો અસર કહેવાય છે. આ શબ્દ ડ્રગ અને પ્લેસિબો કે નોસેબોના મિશ્રણમાંથી ઘડાયો છે.

આ વિચાર વૈદકીય સાહિત્યમાં ઈસવીસન ૨૦૧૮ની આસપાસ આવ્યો. લિપિડ એટલે કે કોલેસ્ટ્રોલ પર કામ કરતી નિષ્ણાત તબીબોની એક પેનલના પેપરમાં આ પરિભાષા સ્પષ્ટપણે મૂકવામાં આવી હતી. સંશોધકોએ જોયું કે સ્ટેટિન જેવી જીવનરક્ષક દવાઓ લેતા ઘણા દર્દીઓ સ્નાયુના દુખાવાની ફરિયાદ કરતા હતા. તપાસ કરી તો ખબર પડી કે મોટા ભાગના કેસોમાં રસાયણ દોષિત નહોતું. દર્દીઓએ ઈન્ટરનેટ પર વાંચી લીધું હતું કે આ ગોળીથી કમર અને પગ દુખશે. મગજે કલ્પના કરી અને શરીરે તે દુખાવો પેદા કરી દીધો. અસલી દવા હતી, પણ ઉપદ્રવ માનસિક હતો.

આ અસર સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણી ધારણા સારવારને બગાડી શકે છે અથવા સુધારી શકે છે. જો તમે કોઈ દવાનું પેકેટ વાંચીને ડરી જશો, તો એ દવા પોતાનું કામ પૂરું કરે તે પહેલાં મગજ તેની આડઅસર ઊભી કરી દેશે. ઊલટું પણ બને છે. જો દર્દીને ડૉક્ટર કે કંપની પર પૂરો ભરોસો હોય, તો એક સાધારણ ગોળી પણ અપેક્ષા કરતાં બમણું સારું પરિણામ આપી દે છે. રોગ સામે લડવામાં કેમિસ્ટ્રી જેટલી જ સાયકોલોજી ભાગ ભજવે છે.

ગુજરાતના કોઈપણ દવાખાનામાં જાઓ, આ તમાશો રોજ જોવા મળશે. અમદાવાદના એક નિવૃત્ત માસ્તર શંકરભાઈને બ્લડપ્રેશરની નવી ગોળી શરૂ કરાવી. દવા સો ટકા પ્રમાણિત અને નિર્દોષ હતી. પણ શંકરભાઈના ભાણાએ વોટ્સએપ પર મેસેજ મોકલ્યો કે આ દવા લેવાથી માણસ આખો દિવસ સુસ્ત રહે છે અને ઊંઘ આવે છે. બસ, બીજા જ દિવસથી શંકરભાઈ ખાટલાવશ થઈ ગયા. ડૉક્ટરે તપાસ કરી તો શરીરમાં ક્યાંય કોઈ ગરબડ નહોતી. શરીર દવા પચાવતું હતું, પણ મગજ વોટ્સએપનો સંદેશો પચાવતું હતું. દવા અસલી હતી, આડઅસર મનની ઉપજ હતી.

દર્દી ગોળી ગળે છે ત્યારે રસાયણ પેટમાં જાય છે અને વહેમ સીધો લોહીમાં ભળે છે.