ડિસેમિયા

માણસ મોઢેથી બોલે છે તે ભાષાનો માત્ર એક નાનો હિસ્સો છે. અસલ વાતચીત તો આંખોના પલકારા, ચહેરાના ભાવ, અવાજના રણકાર અને શરીરના વલણથી થાય છે. આ અણબોલા ઈશારાઓને ન પકડી શકવાની અસમર્થતા એટલે ડિસેમિયા. ગ્રીક ભાષામાં ‘ડિસ’ એટલે તકલીફ અને ‘સેમિયા’ એટલે સંકેત. સામેવાળો કંટાળ્યો છે, ગુસ્સે છે કે મજાક કરે છે—તે સમજવાનો કુદરતી એન્ટેના આવા માણસમાં ગાયબ હોય છે. તેઓ શબ્દો સાંભળે છે, પણ વાતાવરણ વાંચી શકતા નથી.

આ સંકલ્પના મનોવૈજ્ઞાનિકો માર્શલ ડ્યુક અને સ્ટીફન નોવિકીએ ૧૯૯૨માં પોતાના પુસ્તકમાં આપી હતી. જે બાળકો કે પુખ્તો સમાજમાં સરળતાથી ભળી શકતા નથી, તેમની પાછળ બુદ્ધિનો વાંક નથી હોતો. તકલીફ બિન-શાબ્દિક સંદેશાઓ પારખવાની હોય છે. કોઈ વધારે નજીક ઊભું રહીને વાત કરે છે, કોઈ વાત પૂરી થવાના સંકેત છતાં બોલ્યે રાખે છે, તો કોઈ ગંભીર વાતમાં હસી પડે છે. આ માત્ર બેઅદબી નથી, એક પ્રકારની સામાજિક આંધળાશ છે.

આ દુનિયામાં માત્ર સાચા હોવું પૂરતું નથી, સંવેદનશીલ હોવું પડે છે. જે માણસ સામેવાળાના ચહેરા પર છવાયેલી અણગમાની રેખાઓ વાંચી શકતો નથી, તે સંબંધો અને વેપાર બંનેમાં ફેંકાઈ જાય છે. આવા લોકોને બીજા લોકો ‘અક્કલ વગરના’ અથવા ‘ઉદ્ધત’ માની લે છે, જ્યારે હકીકતમાં તેઓ માત્ર મૂંગા સંકેતો સમજી શકવા અસમર્થ હોય છે.

સુરતના હીરા બજારમાં મહિધરપુરાની સાંકડી ગલીઓ જુઓ. ત્યાં કરોડોના સોદા માત્ર આંખના ઇશારે કે હળવા હાસ્યથી નક્કી થાય છે. દલાલ હીરાની પડીકી ટેબલ પર મૂકે ત્યારે ખરીદનારની ભ્રમર સહેજ તણાય, એટલે વેચનાર સમજી જાય કે ભાવ વધારે પડતો બોલાઈ ગયો છે. હવે ધારો કે કોઈ નવો યુવાન ત્યાં બેઠો છે. તે સામેવાળાના મોઢાનો રંગ ઉડી ગયા પછી પણ કાગળિયા બતાવીને ભાષણ ચાલુ રાખે છે. તે સામે બેઠેલા વેપારીની છૂપી અકળામણ પકડી શકતો નથી. પરિણામે, સોદો મિનિટોમાં તૂટી જાય છે. હીરાની પરખ ધરાવતો માણસ માણસની પરખમાં કાચો પડે છે.

શબ્દો માત્ર માહિતિ આપે છે; સોદા અને સંબંધો હંમેશાં આંખોના ઇશારે જ પકાય છે.