અર્જિત હઠાગ્રહ અસર

કોઈ વિષયમાં વર્ષો સુધી પરસેવો પાડ્યા પછી માણસને લાગે છે કે હવે તેને સાંભળવાની જરૂર નથી. આ અર્જિત હઠાગ્રહ છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં વિક્ટર ઓટાટી અને તેમના સાથીઓએ આ પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યું છે. સાદી ભાષામાં: તમે કોઈ ક્ષેત્રમાં મહેનત કરીને નિષ્ણાત બનો છો, ત્યારે મગજ આપોઆપ એવું માની લે છે કે હવે મારે નવી દલીલો સાંભળવાની શી જરૂર? જ્ઞાન આવતા જ નમ્રતા ગાયબ થઈ જાય છે.

આ કોઈ સહજ અભિમાન નથી, પણ એક માનસિક હક છે. માણસ માને છે કે તેણે સત્ય જાણી લીધું છે, એટલે હવે હઠાગ્રહી થવાનો તેને પરવાનો મળી ગયો છે. અજ્ઞાની માણસ ડરીને ચૂપ રહે છે, પણ પંડિત પોતાની ભૂલ છુપાવવા અવાજ મોટો કરે છે. નિષ્ણાત હોવું એ વરદાન છે, પણ એ જ નિષ્ણાત હોવાનો અહંકાર આંખે પાટા બાંધી દે છે. જૂના ચોપડા ગોખી ચૂકેલો માણસ બદલાતી દુનિયાને જોઈ શકતો નથી.

આ અસરનું અસલી નુકસાન ત્યારે થાય છે જ્યારે સંજોગો બદલાય છે પણ પદ્ધતિ બદલાતી નથી. શિક્ષણ અને કોચિંગનું આખું બજાર આ માનસિકતાથી સડે છે. કોટા કે અમદાવાદના નવરંગપુરામાં ત્રીસ વર્ષથી બોર્ડ અને જેઈઈની ફિઝિક્સ ભણાવતા શર્મા સરને જુઓ. તેમને અહંકાર છે કે છેલ્લાં ત્રણ દાયકામાં તેમણે હજારો ટોપર્સ બનાવ્યા છે. પરીક્ષાની પેપર સ્ટાઈલ બદલાઈ જાય, સવાલોનું લોજિક બદલાઈ જાય, પણ શર્મા સર પોતાની ૧૯૯૫ની નોટ્સ છોડવા તૈયાર નથી.

કોઈ જુવાનિયો આવીને નવી ટેકનિક બતાવે તો સાહેબ ગુસ્સે થાય છે. કહેશે, "બેટા, તું પેદા નહોતો થયો ત્યારથી હું આ ભણાવું છું." આ અનુભવનો ગર્વ નથી, આ અર્જિત હઠાગ્રહ છે. પરિણામ એ આવે છે કે ક્લાસના નિર્દોષ વિદ્યાર્થીઓ જૂની થિયરીઓ ગોખીને નવી પરીક્ષામાં ફેઈલ થાય છે. પોતાની જૂની સફળતાને કારણે તેઓ એ સ્વીકારી શકતા નથી કે કાળ બદલાઈ ગયો છે.

નિષ્ણાત બનવું અઘરું છે, પણ નિષ્ણાત બન્યા પછી પોતાના જ વિચારોની જેલમાંથી મુક્ત રહેવું વધારે અઘરું છે. જે ક્ષણે તમે માની લો છો કે તમે બધું જાણી ચૂક્યા છો, તે જ ક્ષણે તમારી નવી શીખવાની ક્ષમતાનો અંત આવી જાય છે. સત્ય કોઈના બાપની પેઢી નથી, ભલે તમે તેમાં આખી જિંદગી વિતાવી હોય.

અનુભવ માણસને હોશિયાર બનાવે કે ન બનાવે, પણ એ તેને બહેરો જરૂર બનાવી શકે છે.