ભયનું પર્યાવરણ

જંગલમાં વાઘ રોજ શિકાર નથી કરતો. પણ હરણ ચોવીસે કલાક ફફડતું ફરે છે. આ ભય જ આખા જંગલનું અર્થતંત્ર ચલાવે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આને પ્રિડેટર-પ્રે સંબંધ કહેવાય. પણ સમાજશાસ્ત્રમાં અમેરિકન લેખક માઇક ડેવિસે ૧૯૯૮માં આ વિચારને શહેરો પર લાગુ કર્યો. જ્યારે કોઈ શહેર કે સમાજ કુદરતી આફતો, ગુનાખોરી કે બહારના અજાણ્યા લોકોથી એટલો ડરી જાય કે આખું વાતાવરણ જ બંકર જેવું બની જાય, ત્યારે પેદા થાય છે 'ઈકોલોજી ઓફ ફિયર'. આ માત્ર માનસિક ડર નથી. આ ઈંટો, સિમેન્ટ અને લોખંડમાં ઢાળેલો ડર છે.

આ વિચારનું સૌથી મોટું પરિણામ નગર આયોજન અને રિયલ એસ્ટેટ પર દેખાય છે. લોકો પોતાની સુરક્ષા માટે ખુલ્લા રસ્તાઓ અને જાહેર બગીચાઓ ભૂલી જાય છે. પરિણામે શરૂ થાય છે કિલ્લેબંધી. ઊંચી દીવાલો, કાંટાળી તાર, બૂમ બેરિયર, અને કેમેરા. સમાજ બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે: જેઓ કિલ્લાની અંદર રહી શકે છે અને જેમને બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. ભય એક ઉત્પાદન બની જાય છે, અને બિલ્ડરો એ ભય વેચીને કરોડો કમાય છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈના નવા વિસ્તારો જુઓ. બિલ્ડર પ્રોજેક્ટનું નામ પાડે છે 'હેવન' કે 'પેરેડાઇઝ'. બ્રોશરમાં લક્ઝરી કરતાં વધારે સુરક્ષા વેચાય છે: 'થ્રી-ટાયર સિક્યોરિટી', 'સીસીટીવી સર્વેલન્સ', અને 'બાયોમેટ્રિક એન્ટ્રી'. સોસાયટીના મેમ્બરો માને છે કે ઊંચી દીવાલ ચણી લેવાથી તેઓ દુનિયાની ગંદકી, ગરીબી અને અસલામતીથી મુક્ત થઈ ગયા. કોઈ અજાણ્યો કુરિયરવાળો કે મજૂર અંદર આવે એટલે ચોકીદાર તેના પર એવો વહેમ રાખે જાણે આતંકવાદી હોય. આ સોસાયટી નથી, સ્વેચ્છાએ ખરીદેલી જેલ છે.

ડર માણસને એકલો પાડે છે. જ્યારે તમે સામેવાળા દરેક અજાણ્યા માણસને જોખમ તરીકે જોવા લાગો, ત્યારે સામાજિક તાણુંવાણું તૂટી જાય છે. આ ભયના પર્યાવરણમાં સુરક્ષા મળતી નથી, માત્ર અવિશ્વાસ વધે છે. આપણે આપણાં ઘરોને એટલા અભેદ્ય બનાવી દીધા છે કે બહારની દુનિયા સાથેનો સંવાદ જ મરી પરવાર્યો છે. કિલ્લો જેટલો ઊંચો, અંદર બેઠેલા રાજાની ધ્રુજારી એટલી મોટી.

જે સમાજ સુરક્ષાના નામે દીવાલો ચણે છે, તે આખરે પોતાની જ બીમારીનો કેદી બને છે.