કાર્યક્ષમતાનો વિરોધાભાસ

કોઈપણ તંત્રમાં દરેક વ્યક્તિને ચોવીસે કલાક વ્યસ્ત રાખવાનો પ્રયાસ કરો, એટલે આખું તંત્ર ધીમું પડી જાય. સાંભળવામાં આ વાત અવળી લાગે છે, પણ આ નક્કર વાસ્તવિકતા છે. વ્યવસ્થાપકો માને છે કે જો કોઈ માણસ કે મશીન નવરું બેઠું છે, તો કંપનીનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. પરિણામે, દરેક સંસાધનનો સો ટકા ઉપયોગ કરવાનો લોભ જાગે છે. આ લોભ જ આખી સિસ્ટમનો ગૂંગળાવી નાખે છે. વ્યક્તિગત સ્તરે જેને સુપર-એફિશિયન્સી માનવામાં આવે છે, તે સમગ્ર સ્તરે ઘોર બિનકાર્યક્ષમતા પેદા કરે છે.

આ વિચાર સ્વીડિશ સંશોધકો નિકલાસ મોડિગ અને પાર આહલસ્ટ્રોમે ૨૦૧૧-૧૨માં પોતાના પુસ્તક 'ધીસ ઈઝ લીન'માં વિગતવાર માંડ્યો હતો. એમણે બતાવ્યું કે જ્યારે તમે વ્યક્તિગત સાધનોને પૂરેપૂરા નિચોવવાનો પ્રયત્ન કરો છો, ત્યારે કામ અટકી પડે છે. હાઈવે પર જો સો ટકા જગ્યા વાહનોથી ભરાઈ જાય, તો ટ્રાફિક ઝડપી નથી થતો, જામ થઈ જાય છે. ગતિ જાળવવા માટે થોડી ખાલી જગ્યા અનિવાર્ય છે. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને 'સ્લેક' કહે છે.

આ વિરોધાભાસ આપણા જીવન અને વહીવટમાં ડગલે ને પગલે દેખાય છે. ઓફિસમાં બોસ દરેક કર્મચારીને માથે દસ પ્રોજેક્ટ થોપી દે છે જેથી કોઈ નવરું ન દેખાય. પરિણામ એ આવે છે કે ફાઈલો ટેબલો પર પડી રહે છે. એક નાની મંજૂરી માટે અઠવાડિયા નીકળી જાય છે, કારણ કે મંજૂરી આપનાર સાહેબ પોતે પણ સો ટકા વ્યસ્ત છે. આળસ કરતા અતિશય વ્યસ્તતા વધુ કામ બગાડે છે.

આપણા ક્રિકેટ જગતનું ઉદાહરણ લો. એક ફાસ્ટ બોલર નેટમાં સતત આઠ કલાક પરસેવો પાડે, જિમમાં વજન ઊંચકે અને આખો દિવસ વ્યસ્ત રહે તો કોચ ખુશ થઈ જાય. કોચને લાગે કે સંસાધનનો પૂરો ઉપયોગ થયો. પણ મેચના દિવસે એ જ બોલર થાકેલો હોય, માંસપેશી ખેંચાઈ જાય અને દસ ઓવર ફેંકવામાં હાંફી જાય. ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં કેપ્ટન પોતાના શ્રેષ્ઠ બોલરને દરેક સેશનમાં સતત દોડાવતો નથી. એ તેને વચ્ચે આરામ આપે છે જેથી જ્યારે એ આવે ત્યારે ઘાતક સાબિત થાય. ક્રિકેટમાં પેવેલિયનમાં શાંતિથી બેસવું એ સમયનો બગાડ નથી, મેચ જીતવાની રણનીતિ છે.

દોડતી ગાડીમાં બ્રેક નકામી નથી હોતી. દરેક ક્ષણને નિચોવી લેવાની જીદ આખી સિસ્ટમનો પ્રાણ હરી લે છે.