જ્ઞાની કેડીકંડારક

મોટા ભાગના માણસો પરિણામના ગુલામ હોય છે. વેપારમાં નફો થયો તો પોતે હોશિયાર, ખોટ ગઈ તો હતાશ. સમાજ આખી જિંદગી બહારના માપદંડોથી આપણી કિંમત આંકે છે. પણ એક અલગ માનસિક મિજાજ છે, જેને 'એનલાઈટન્ડ પાથબ્રેકર્સ' એટલે કે જ્ઞાની કેડીકંડારક કહી શકાય. આ એવા લોકો છે જેઓ પોતાની ગતિ અંદરના લક્ષ્યોથી નક્કી કરે છે. તેઓ શીખવા માટે, નવું સર્જન કરવા માટે કે પોતાની ક્ષમતા ચકાસવા માટે કામ કરે છે. બહારની સફળતા તેમના માટે મુખ્ય ધ્યેય નથી, માત્ર આડપેદાશ છે.

આ વિચાર નેથન ફર અને સુઝાન હાર્મન ફરે પોતાના પુસ્તક 'ધ અપસાઇડ ઓફ અનસર્ટનટી' (૨૦૨૨)માં રજૂ કર્યો છે. અનિશ્ચિતતા સામે ઝઝૂમતા માણસોના તેમણે જુદા જુદા વર્ગ પાડ્યા, જેમાં આ વર્ગ સૌથી ઊંચો છે. આ લોકો સારી રીતે જાણે છે કે બજાર, સમય અને નસીબ તેમના કાબૂમાં નથી. જે હાથમાં નથી, તેની ચિંતા કરીને તેઓ પોતાની ઊર્જા બગાડતા નથી. પરિણામ સારું આવે તો તેને બોનસ ગણે છે. પરિણામ ખરાબ આવે તો પણ તેમની આત્મખોજ કે આત્મસન્માન તૂટતાં નથી.

આ માનસિકતા તમને ડર વગર સાહસ કરવાની આઝાદી આપે છે. જ્યારે માણસ પરિણામ સાથે પોતાની ઓળખ જોડી દે છે, ત્યારે તે સાવચેત અને કાયર બની જાય છે. તે સુરક્ષિત રસ્તા શોધે છે. નવું જોખમ ખેડવાની તેની હિંમત મરી જાય છે. કેડી કંડારનાર વ્યક્તિ પરિણામની અનિશ્ચિતતાને સહજ સ્વીકારી લે છે. તે જાણે છે કે પ્રક્રિયા પોતાના હાથમાં છે, ફળ નહીં. ગીતાનો જૂનો વિચાર છે, પણ આ આધુનિક મેનેજમેન્ટની ભાષામાં ગોઠવાયેલો છે.

અમદાવાદના માણેકચોકમાં ચાંદીના વાસણોની જૂની પેઢી સંભાળતા નવીનભાઈનો દાખલો લો. પાડોશના વેપારીઓ આખો દિવસ સોના-ચાંદીના વધઘટ થતા ભાવો અને ગ્રાહકોની ઘરાકી જોઈને બીપીની ગોળીઓ ગળે છે. નવીનભાઈએ જૂની કારીગરી જાળવી રાખીને વાસણોની નવી ડિઝાઈન શીખવા પાછળ વર્ષો ગાળ્યા. તેઓ કહે છે કે વેચાણ ક્યારેક ધીમું પડે તો ચિંતા નથી, મારી કારીગરી ધારદાર બની રહી છે. જે દિવસે મોટો નફો થાય, તે દિવસે તેઓ વધારાની મીઠાઈ ખાઈ લે છે, પણ હવામાં ઊડતા નથી. નફો એમની કિંમત નક્કી નથી કરતો.

જે માણસ પરિણામથી પોતાની કિંમત આંકતો નથી, બજાર તેને ક્યારેય નાદાર બનાવી શકતું નથી.