ભૂલ સુધારણા તંત્ર

કોઈ પણ સિસ્ટમ સંપૂર્ણ નથી હોતી. તમે ગમે તેટલી સાવચેતી રાખો, ક્ષતિ દાખલ થવાની જ છે. વિજ્ઞાન, કોમ્પ્યુટર કોડિંગ કે સામાન્ય સંસાર—બધે ઘર્ષણ અનિવાર્ય છે. ભૂલ ન થાય તેવો ભ્રમ રાખવા કરતાં ભૂલ પકડાય અને આપમેળે સુધરી જાય તેવી વ્યવસ્થા ગોઠવવી, એ જ અસલ બુદ્ધિપ્રતિભા છે. માહિતી વિજ્ઞાનમાં રિચાર્ડ હેમિંગ જેવા ગણિતશાસ્ત્રીઓએ આ સિદ્ધાંત આપ્યો: જો ડેટા મોકલતી વખતે અવાજ કે ખલેલ આવે, તો સિસ્ટમમાં જ વધારાનો તર્ક ઉમેરો જેથી ખોવાઈ ગયેલી વિગત તરત પુનર્જીવિત થઈ શકે. જ્ઞાનની દુનિયામાં કાર્લ પોપર અને ડેવિડ ડ્યુશ જેવા વિચારકોએ પણ આ જ વાત કરી કે પ્રગતિ ભૂલો અટકાવવાથી નથી થતી, ભૂલો સુધારવાની ઝડપથી થાય છે.

આપણો સામાન્ય સ્વભાવ ભૂલ છુપાવવાનો છે. આપણને લાગે છે કે ક્ષતિનો સ્વીકાર એટલે નબળાઈ. હકીકતમાં, જે વ્યવસ્થામાં પોતાની ભૂલ જાતે પકડીને દુરસ્ત કરવાની રચના નથી, તે વહેલા કે મોડા ધ્વસ્ત થાય છે. સો ટકા ચોકસાઈ એક કપોળકલ્પના છે. મજબૂત સંસ્થાઓ ભૂલ વગરના માણસો શોધવા નથી બેસતી. તે એવી પ્રક્રિયા ઊભી કરે છે જ્યાં સામાન્ય માણસ પણ જો ચૂક કરે, તો આગલું પગલું એ ચૂક સુધારી લે.

આપણી હાઉસિંગ સોસાયટીઓ કે ફ્લેટ એસોસિએશનો જુઓ. નવા બનેલા એપાર્ટમેન્ટમાં ચોમાસે ટેરેસ પરથી પાણી ટપકે છે અથવા લિફ્ટ વારંવાર અટકી પડે છે. બિલ્ડર દોષારોપણ કરે છે અને ચેરમેન વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં લાંભા ભાષણો ઠોકે છે. આ નિષ્ફળતા છે. હોશિયાર સોસાયટી દર મહિને એક અકાઉન્ટ ઓડિટ અને મેઈન્ટેનન્સ ચકાસણીનું ઓટોમેટિક કેલેન્ડર રાખે છે. કોઈ સભ્ય ફરિયાદ ન કરે તો પણ દર છ મહિને પાઇપલાઇન તપાસાય. ખામી મોટી હોનારત બને તે પહેલાં જ પકડાઈ જાય. આ છે ભૂલ સુધારણાનું રોજિંદું તંત્ર. ફરિયાદની રાહ જોવી એ બેદરકારી છે, આગોતરી તપાસ એ સંસ્કૃતિ છે.

સફળતા એ નિષ્કલંક હોવાનો પુરાવો નથી. તે માત્ર એ વાતની સાબિતી છે કે તમારી ભૂલ સુધારવાની ઝડપ તમારા અહંકાર કરતાં વધારે તેજ છે. જ્યાં ફીડબેક લૂપ જીવંત હોય, ત્યાં પતન ક્યારેય કાયમી હોતું નથી.

જે વ્યવસ્થા પોતાની ભૂલ કબૂલવા માટે ડિઝાઈન નથી થઈ, તે વિનાશ માટે ડિઝાઈન થયેલી છે.