નૈતિક અવરોધો

કોઈ માણસ સવારે ઊઠીને એવું નક્કી નથી કરતો કે આજે મારે બેઈમાન બનવું છે. છતાં સાંજ પડતાં સુધીમાં તે ખોટું કરી બેસે છે. આ કોઈ જન્મજાત બદમાશી નથી. આ વ્યવસ્થામાં છુપાયેલા નૈતિક અવરોધો છે. જ્યારે સાચો રસ્તો દેખાતો હોય છતાં તેના પર ચાલવું અશક્ય બની જાય, ત્યારે વ્યક્તિ સિદ્ધાંતો બાજુ પર મૂકી દે છે. સંસ્થાઓ, કંપનીઓ અને કુટુંબો પણ આવા અદ્રશ્ય ખાડાઓ ખોદીને બેઠા હોય છે.

આ કોઈ એક વિચારકે ઘડેલો ટેકનિકલ નિયમ નથી. બિઝનેસ અને સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસમાં આ શબ્દ સાધારણ રીતે વપરાય છે. અસલ વાત એટલી છે કે માણસનું નૈતિક હોકાયંત્ર સાચું હોય તો પણ આસપાસનું વાતાવરણ તેને ખોટી દિશામાં ખેંચી જાય છે. નોકરી જવાનો ડર, સાથીઓનું દબાણ, ઉપરી અધિકારીનો અહંકાર કે ફક્ત સમયની તંગી. આ બધાં પરિબળો એક દીવાલ બનીને ઊભા રહી જાય છે.

સૌથી મોટો અવરોધ છે જવાબદારીની વહેંચણી. જ્યારે કોઈ ભૂલની જવાબદારી આખી ટીમ પર નાખી શકાય, ત્યારે વ્યક્તિગત શરમ ગાયબ થઈ જાય છે. બીજો અવરોધ છે ટાર્ગેટ. અવાસ્તવિક આંકડા પૂરા કરવાનું દબાણ સારા માણસને પણ છેતરપિંડી કરવા મજબૂર કરે છે. સિસ્ટમ પરિણામ માંગે છે, પદ્ધતિ નહીં. જ્યાં સુધી પરિણામ ચમકતું દેખાય, ત્યાં સુધી કોઈ પૂછતું નથી કે કાદવ કેટલો ઊછળ્યો.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામના કોઈ નવાસવા ફિનટેક સ્ટાર્ટઅપનો વિચાર કરો. રોકાણકારો તરફથી દર મહિને ગ્રાહકોની સંખ્યા બમણી કરવાનો આદેશ છૂટ્યો છે. પ્રોડક્ટ મેનેજર જાણે છે કે એપ ડાઉનલોડ કરાવતી વખતે યુઝરનો ખાનગી ડેટા છૂપી રીતે ખેંચાઈ રહ્યો છે. જો તે મોં ખોલે, તો તેને 'ટીમ પ્લેયર' નહીં ગણાય અને બોનસ કપાઈ જશે. અહીં અનૈતિકતા એની પસંદગી નથી, એ સિસ્ટમે ઊભો કરેલો અવરોધ છે. એ ચૂપ રહે છે, કારણ કે નૈતિક બનવાની કિંમત એકલાએ ચૂકવવી પડે છે.

પ્રામાણિકતા કોઈ સસ્તો ગુણ નથી જેને ખિસ્સામાં લઈને ફરી શકાય. વાતાવરણ જ્યારે સડેલું હોય, ત્યારે સાચા રહેવું એ સૌથી મોંઘો શોખ બની જાય છે. કંપનીઓ નીતિમત્તાના લાંબાં ભાષણો આપે છે, પણ સાચો સવાલ એ છે કે તેમણે સાચું બોલવાની કિંમત કેટલી રાખી છે. જો સાચું બોલનારની નોકરી જતી હોય, તો કોઈ મૂરખ જ સત્યવાદી બને.

નૈતિકતા સલામત રૂમમાં બેસીને ચર્ચવાનો વિષય નથી; સિસ્ટમ એવી બનાવો કે માણસને ઈમાનદાર રહેવા માટે શહીદ ન થવું પડે.