એક્ઝો-સબ્જેક્ટ્સ

કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ વ્યાખ્યાયિત થયો હોય તેવો કોઈ સત્તાવાર પુરાવો નથી. પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ શબ્દનો ગર્ભિત અર્થ બહુ સીધો છે. માણસ જ્યારે પોતાના નિર્ણયો, વિચારો અને આત્મસન્માનની દોરી પોતાના હાથમાંથી છોડીને સંપૂર્ણપણે બહારના લોકોના હાથમાં સોંપી દે છે, ત્યારે તે ‘એક્ઝો-સબ્જેક્ટ’ બની જાય છે. ગ્રીક ભાષામાં ‘એક્ઝો’ એટલે બહારનું. પોતાની અંદરનું કેન્દ્ર ગુમાવી ચૂકેલી વ્યક્તિ માત્ર બહારના સંકેતો પર નાચે છે.

આ કોઈ નવું સંશોધન નથી, પણ આજના જમાનાની સૌથી મોટી બીમારી છે. પોતાના ઘરમાં શું રાંધવું, કયાં કપડાં પહેરવાં અને ધંધામાં કઈ દિશા પકડવી—એ બધું જ જ્યારે પડોશી શું કહેશે કે સોશિયલ મીડિયા પર કેટલી લાઈક્સ મળશે તેના આધારે નક્કી થાય, ત્યારે માણસ પોતાની મરજીનો માલિક નથી રહેતો. તે માત્ર બીજાના અભિપ્રાયોનું એક ઢીંગલું બની જાય છે. બહારનું વજન એટલું વધી જાય છે કે અંદરનું અસ્તિત્વ કચડાઈ જાય છે.

આનું સૌથી મોટું નુકસાન માણસની સ્વતંત્ર નિર્ણયશક્તિ પર થાય છે. જે માણસ સતત બહારથી માન્યતા શોધે છે, તે ક્યારેય કોઈ જોખમ ખેડી શકતો નથી. નવો વિચાર રજૂ કરતાં તે ડરે છે, કારણ કે તેને ભીડની નારાજગી પોસાતી નથી. પરિણામે, તે હંમેશાં સાધારણ બનીને જીવે છે. બીજા જે કરે છે તે જ આંધળી રીતે દોહરાવતો રહે છે. આવી વ્યક્તિ સફળ થાય તો પણ એ સફળતા તેની પોતાની હોતી નથી.

આપણા સુરત કે અમદાવાદના કાપડ માર્કેટની પેઢીઓ જુઓ. ધારો કે એક જૂની દુકાનમાં ત્રીજી પેઢીનો દીકરો ગાદી પર બેઠો છે. તેને પોતાની બુદ્ધિ કે વેપારની કોઠાસૂઝ પર ભરોસો નથી. બજારમાં પાડોશી વેપારીએ નવી ડિઝાઇન મૂકી એટલે તરત તે પણ એ જ માલ ભરી લેશે. બીજા ચાર વેપારીઓએ જે ભાવ રાખ્યો, એ જ ભાવે વેચશે. પોતાની દુકાનનું આગવું ગણિત શું છે, નફો ક્યાં છે, તે વિચારવાની શક્તિ જ એણે ગુમાવી દીધી છે. આ આખો વેપાર બહારના આધારે ચાલે છે. જે દિવસે બજારમાં અફવા ઊડે, તે દિવસે આ પેઢીનું દેવાળું ફૂંકાઈ જાય.

જે માણસનું રિમોટ કંટ્રોલ બીજાના હાથમાં હોય, તેણે પોતાની જિંદગીના સ્ક્રીન પર બીજાની જ ફિલ્મ જોવી પડે.