ભાવરેચન લેખન પદ્ધતિ

મનમાં ઉકળતો લાવા કાગળ પર ઠાલવી દેવો એ સાહિત્ય નથી, ચિકિત્સા છે. આ પદ્ધતિનો નિયમ સાદો છે: સતત પંદરથી વીસ મિનિટ સુધી મનમાં દબાયેલી પીડા, શરમ કે આઘાત વિશે લખવું. વ્યાકરણ જોવાનું નથી, અક્ષર સુધારવાના નથી, કોઈને વંચાવવાનું નથી. લખાઈ જાય એટલે એ કાગળ ફાડીને ફેંકી દેવાનો છે. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક જેમ્સ પેનેબેકરે ૧૯૮૦ના દાયકામાં આ પ્રયોગ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે જે લોકો પોતાનું દર્દ શબ્દોમાં ઉતારે છે, એમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે અને ડૉક્ટરના ચક્કર ઘટે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે ભૂલી જવું એ જ ઉપાય છે. ખોટી વાત. મગજ અધૂરી વેદનાને દાબી રાખવા માટે પુષ્કળ ઊર્જા વેડફે છે. લાગણીઓને દબાવવી એ શરીર સામેનું છૂપું યુદ્ધ છે. જ્યારે તમે અણગમતા સત્યને શબ્દો આપો છો, ત્યારે અરાજક વિચારો એક સુસંગત વાર્તા બની જાય છે. જે ક્ષણે દર્દનું માળખું બંધાય છે, તે ક્ષણે મગજ તેને સ્વીકારીને શાંત પડે છે. રહસ્ય છુપાવવું એ માનસિક કરજ છે, લખી નાખવું એ કરજમાંથી મુક્તિ છે.

આપણા સમાજમાં ‘લોકો શું કહેશે’ એ સૌથી મોટો રોગ છે. ધારો કે એક રૂઢિચુસ્ત જ્ઞાતિમાં દીકરીની સગાઈ એના પિતાએ સંબંધ તૂટવાના ડરે ફોક કરી નાખી. નાત-જાતના દબાણમાં લીધેલો આ નિર્ણય આખા પરિવાર માટે કાળો ડાઘ બની જાય છે. પિતા કોઈની સામે રડી શકતા નથી, દીકરી મોઢું ખોલી શકતી નથી. સગાંવહાલાં સામે ખોટું હાસ્ય રાખવું પડે છે. આ દંભ બ્લડપ્રેશર વધારે છે.

આવા વખતે જો એ પિતા બંધ બારણે બેસીને પોતાનો પસ્તાવો, સમાજ પ્રત્યેનો ગુસ્સો અને પોતાની લાચારી શબ્દશઃ લખી નાખે, તો એમના છાતીનો પથ્થર હળવો થાય છે. કોઈ સલાહકાર કે પંચાયતની જરૂર નથી. અસલી મુશ્કેલી એ છે કે આપણે સમાજ સામે બોલી નથી શકતા અને એકાંતમાં લખવાની હિંમત નથી કરતા.

જે દર્દ કાગળ પર વહી નથી જતું, તે શરીરને અંદરથી કોતરી ખાય છે.