ફેસ પેરેઇડોલિયા

ગાડીની હેડલાઇટ્સ અને ગ્રીલ જોઈને લાગે કે કાર હસી રહી છે. દીવાલના પોપડામાં કે આકાશના વાદળામાં કોઈનો ચહેરો દેખાય છે. શેકેલી રોટલીના ડાઘમાં કોઈ ભક્તને સીધા હનુમાનજીના દર્શન થઈ જાય છે. આ કોઈ જાદુ નથી. આપણું મગજ નિર્જીવ સપાટી પર જીવતો ચહેરો શોધી કાઢે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ભ્રમને ‘ફેસ પેરેઇડોલિયા’ કહે છે. બે ટપકાં અને એક આડી લીટી મળે એટલે આપણું મગજ તરત તેને ચહેરો માની લે છે.

આ કોઈ માનસિક બીમારી નથી. ઉત્ક્રાંતિની જૂની છાપ છે. હજારો વર્ષ પહેલાં જંગલમાં ઝાડી પાછળ છુપાયેલા વાઘ કે દુશ્મનનો ચહેરો અડધી સેકન્ડમાં ઓળખી લેવો અનિવાર્ય હતો. ખોટો વહેમ થાય તો જીવ બચતો, પણ જો સાચો ચહેરો જોવામાં થાપ ખાઈ જાઓ તો શિકાર બની જવાતું. કુદરતે આપણા મગજમાં ચહેરો ઓળખવાનું એક અત્યંત સંવેદનશીલ મશીન ફિટ કરી દીધું છે. એ મશીન એટલું ઉતાવળિયું છે કે પ્લાસ્ટિકના સોકેટ કે પંખામાં પણ આંખો અને મોં જોવા માંડે છે.

આ આદત આપણને નક્કર હકીકતને બદલે ભાવનાત્મક અર્થ શોધવા તરફ ધકેલે છે. બજારમાં ડિઝાઇનરો આનો ભરપૂર ફાયદો ઉઠાવે છે. કાર બનાવતી કંપનીઓ વાહનના આગળના ભાગને એવો આકાર આપે છે કે તે આક્રમક કે મૈત્રીપૂર્ણ ચહેરો લાગે. તમે લોખંડ નથી ખરીદતા, એક ચોક્કસ મિજાજ ખરીદો છો. અંધશ્રદ્ધા પણ અહીંથી જ ફૂલેફાલે છે. ઝાડના થડમાં કે પથ્થરની તિરાડમાં કોઈ દેવનો ચહેરો દેખાય એટલે લોકો અબીલ-ગુલાલ ચડાવવા માંડે છે.

આપણા ક્રિકેટના મેદાનમાં પણ આ જોવા મળે છે. જૂના બેટ પર લાલ બોલ વાગવાથી પડેલા ઉજરડા અને ખાડા ધ્યાનથી જુઓ. કોઈ જૂનો ખેલાડી પેવેલિયનમાં બેસીને બેટના તળિયે પડેલા ડાઘમાં ગંભીર ચહેરો જોઈ લેશે. તેને લાગશે કે આ બેટમાં જીવ છે, એ મારી સાથે વાતો કરે છે. મેચ હારી ગયા પછી ડ્રેસિંગ રૂમમાં લટકતા હેલ્મેટ કે પેડના પટ્ટા પણ જાણે હતાશ થઈને ખેલાડી સામે ઘૂરી રહ્યા હોય તેવું લાગે છે. વસ્તુઓ નિર્જીવ છે, પણ આપણી આંખો એમાં ભાવનાઓ વાંચી લે છે.

ચહેરો પથ્થર કે વાદળમાં નથી હોતો, તમારી નજરના ડરમાં કોતરાયેલો હોય છે.