ચહેરાનો પ્રતિભાવ સિદ્ધાંત

આપણે માનીએ છીએ કે મનમાં ખુશી થાય ત્યારે હોઠ પર હાસ્ય આવે છે. દુઃખ થાય ત્યારે કપાળ પર કરચલી વળે છે. પણ વિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ આ ક્રમને ઊંધો કરી નાખે છે. તમારો ચહેરો માત્ર મનનો અરીસો નથી, એ મનનો રિમોટ કંટ્રોલ પણ છે. તમે કૃત્રિમ રીતે દાંત બહાર કાઢીને હસો, તો થોડી વારમાં મગજ પણ હળવાશ અનુભવવા માંડે છે. શરીર જે મુદ્રા ધારણ કરે છે, અંદરની લાગણીઓ તેની નકલ કરવા દોડે છે.

આ વિચાર નવો નથી. ચાર્લ્સ ડાર્વિને ઓગણીસમી સદીમાં લખેલું કે બાહ્ય અભિવ્યક્તિ લાગણીને તીવ્ર બનાવે છે. અમેરિકન ફિલોસોફર વિલિયમ જેમ્સે પણ કહ્યું હતું કે આપણે ડરીએ છીએ એટલે ભાગતા નથી, પણ ભાગીએ છીએ એટલે વધુ ડર લાગે છે. આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં તેને ‘ફેશિયલ ફીડબેક હાયપોથિસિસ’ કહેવામાં આવે છે. સ્નાયુઓ મગજને સંકેત મોકલે છે કે અત્યારે કઈ લાગણી પ્રગટ કરવી.

આ સિદ્ધાંત ખાલી મોટિવેશનલ સૂત્ર નથી, મગજની શારીરિક મિકેનિક્સ છે. જો તમે આખો દિવસ મોં ચડાવીને બેસો, તો પરિસ્થિતિ ખરાબ ન હોય તોય મગજ ઉદાસીના હોર્મોન્સ છોડવાનું શરૂ કરશે. ગુસ્સો દાબી રાખવાને બદલે ચહેરાના સ્નાયુઓને ઢીલા છોડી દો, તો અંદરનો ક્રોધ આપોઆપ ઓગળવા માંડે છે. ભાવ બદલવા માટે વિચાર બદલવાની રાહ જોવી જરૂરી નથી. ફક્ત ચહેરાનો આકાર બદલી નાખો, અંદરનું રસાયણ પાછળ પાછળ બદલાઈ જશે.

સૌરાષ્ટ્રના કોઈ ગામમાં એપીએમસી માર્કેટ યાર્ડનો માહોલ જુઓ. કપાસના ભાવ તળિયે બેઠા હોય ત્યારે ખેડૂતો અને દલાલો તણાવમાં હોય. ત્યાં એક અનુભવી આડતિયો બેઠો હોય. ભલે ધંધામાં મંદી હોય, પણ તે ગાદી પર બેસીને ચાની ચૂસકી લેતા લેતા મોં મલકાવતો રહે છે. ખેડૂત ગુસ્સે થઈને આવે તોય આડતિયો સ્મિત સાથે આવકારે છે. બે મિનિટમાં પેલા ચિંતાતુર ખેડૂતના ચહેરાના સ્નાયુઓ પણ આપોઆપ ઢીલા પડી જાય છે. હસવાનો દેખાવ કરવા માત્રથી સોદાની ગરમી શાંત થઈ જાય છે.

મન સારું થાય પછી હસવું એ આળસુ માણસોની રીત છે; ચહેરો મલકાવીને મનને સુધારવું એ ચાલાક માણસની કરામત છે.