મિથ્યા અનન્યતા ભ્રમ

માણસ પોતાની જાતને હંમેશાં ખાસ માને છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક ખામીને ‘ફોલ્સ યુનિકનેસ બાયસ’ કહે છે. જ્યારે આપણી પાસે કોઈ સારી ગુણવત્તા કે આવડત હોય, ત્યારે આપણને લાગે છે કે આ તો બહુ ઓછા લોકો પાસે હશે. આપણે આપણી પ્રતિભા, નૈતિકતા અને સૂઝબૂઝને દુર્લભ માની લઈએ છીએ. વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણી આસપાસના સેંકડો લોકો એ જ વિચારતા હોય છે અને એ જ સ્તરે જીવતા હોય છે. આપણે ભીડનો જ ભાગ છીએ, પણ અરીસામાં આપણને કોઈ અસાધારણ નાયક દેખાય છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક જેરી સુલ્સ અને તેમના સાથીઓએ ૧૯૮૮ના દાયકામાં અભ્યાસો દ્વારા સાબિત કર્યો હતો. જ્યારે માણસ પોતાની ભૂલો જુએ છે, ત્યારે તે માને છે કે બધા આવી ભૂલ કરે છે—તેને સામાન્ય માને છે. પણ જ્યારે પોતાના સારા ગુણોની વાત આવે, ત્યારે તે માને છે કે હું અલગ છું. સરેરાશ ડ્રાઈવર પોતાને દેશનો સૌથી સાવધ ડ્રાઈવર માને છે. દરેક નાગરિક માને છે કે તે બીજા કરતાં ઓછો પક્ષપાતી છે. અહંકારને પોષવા માટે મગજ આ સસ્તો ઉપાય સતત વાપરે છે.

આ ભ્રમ માણસને આંધળો બનાવે છે. તમે તમારી જાતને અનોખા માનો એટલે બીજાના અનુભવ સાંભળવાનું બંધ કરી દો છો. ઓફિસમાં મેનેજર વિચારે કે મારા જેવો ઈમાનદાર અને મહેનતુ આ આખી બિલ્ડિંગમાં કોઈ નથી. વાસ્તવમાં આ ભ્રમ આત્મસંતોષ ઊભો કરે છે. નવી આવડતો શીખવાની ભૂખ મરી જાય છે. માણસ પોતાના જ બનાવેલા પૂતળાની પૂજા કરતો થઈ જાય છે.

પ્રવાસ અને ટૂરિઝમમાં આ રોગ છાપરે ચડીને પોકારે છે. અમદાવાદના પરાગભાઈ પોતાની જાતને સામાન્ય ટૂરિસ્ટ નથી માનતા, એ ‘ટ્રાવેલર’ છે. એ મનાલી કે ગોવા જવાને બદલે ઉત્તરાખંડના કોઈ અજાણ્યા ગામડે કે સ્પિતી વેલીના કોઈ પહાડ પર પહોંચી જાય છે. એમને લાગે છે કે આ અસલ શાંતિ શોધનારો હું એકલો જ અનોખો સાહસિક છું. પહાડની ટોચ પર પહોંચીને એ જુએ છે તો ત્યાં બીજા પચાસ યુવાનો પોતપોતાના કેમેરા લઈને એ જ વાંસળીના સૂર પર રીલ્સ બનાવી રહ્યા છે. દરેક જણ પોતાને અનોખો માનીને એક જ ઘેટાંચાલમાં ચાલી રહ્યો છે.

તમે ભીડથી અલગ છો એવો અહમ છોડી દો; એ ભ્રમ પણ આખી ભીડે પાળેલો છે.