સુખનું ગણિત

કોઈ નિર્ણય સાચો છે કે ખોટો, તે જાણવા માટે માણસ સામાન્ય રીતે પોતાની અંતરાત્મા કે ધર્મના નિયમો તરફ જુએ છે. અઢારમી સદીના અંગ્રેજ તત્ત્વચિંતક જેરેમી બેન્થમે આખી વાત ઊંધી વાળી દીધી. એમણે કહ્યું કે સાચા-ખોટાની માથાકૂટ છોડો, ગણિત માંડો. કોઈપણ કર્મથી કેટલું સુખ પેદા થશે અને કેટલું દુઃખ, તેનો ચોખ્ખો હિસાબ લગાવો. આ પદ્ધતિને તેમણે નામ આપ્યું: ફેલિસિફિક કેલ્ક્યુલસ. સરળ ભાષામાં, સુખ અને વેદનાનું બેલેન્સ શીટ.

બેન્થમે આ સરવૈયું કાઢવા માટે સાત ત્રાજવાં બનાવ્યાં. સુખ કેટલું તીવ્ર હશે? કેટલો સમય ટકશે? તે મળશે જ તેની ખાતરી કેટલી? કેટલું જલદી મળશે? શું તેમાંથી બીજું નવું સુખ જન્મશે? શું તેની પાછળ પસ્તાવો કે દુઃખ છુપાયેલું છે? અને છેલ્લે, આ નિર્ણયથી કેટલા લોકો પર અસર પડશે? બેન્થમ માનતા હતા કે માણસ પોતાની તમામ નૈતિક દ્વિધાઓ આ સાત ખાનામાં આંકડા ભરીને ઉકેલી શકે છે. ભલે વ્યવહારમાં માણસ ક્યારેય કેલ્ક્યુલેટર લઈને જીવી નથી શકતો, પણ આ મોડેલ ખોખલા આદર્શોની હવા કાઢી નાખે છે.

આ ગણિતની અસલી કસોટી દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે અમદાવાદની લાયબ્રેરીમાં જોવા મળે છે. ધારો કે પરેશભાઈનો દીકરો સળંગ પાંચ વર્ષથી યુપીએસસીની તૈયારી કરે છે. રોજ બાર કલાક તપસ્યા, યુવાનીના શ્રેષ્ઠ વર્ષો ચોપડામાં ખર્ચાઈ ગયા. જો બેન્થમના ચશ્માથી જુઓ તો વર્તમાનનું દુઃખ સો ટકા પાકું છે અને લંબાઈ અનંત છે. સામે છેડે સફળતાની શક્યતા એક ટકો પણ નથી. પણ ઉમેદવારનું મગજ હિસાબ ઊલટો ગણે છે. તેને લાગે છે કે એક વાર કલેક્ટર બની ગયા પછી જે સત્તા, પ્રતિષ્ઠા અને લાલબત્તીનું સુખ મળશે, તેની તીવ્રતા આજના પાંચ વર્ષના તમામ અપમાનો અને થાકને ધોઈ નાખશે.

દરેક મહત્ત્વાકાંક્ષી યુવાન વાસ્તવમાં આ જ જુગાર રમે છે. આપણે અનિશ્ચિત ભવિષ્યના પ્રચંડ સુખ ખાતર રોકડું વર્તમાન બાળી નાખીએ છીએ. બેન્થમનું ગણિત નિર્દયી છે. તે યાદ અપાવે છે કે જે સુખની શક્યતા સાવ નહિવત હોય, તેના માટે વર્તમાનની વાસ્તવિક જિંદગી ગીરવે મૂકવી એ તાર્કિક રીતે મોટો ઘાટો છે.

લાલબત્તીના દૂરના સપનાનું વજન એટલું ભારે હોય છે કે યુવાનીનાં પાંચ પાંચ વર્ષ કચડાઈ જાય તોય ઉમેદવારને દર્દ નથી સમજાતું.