પ્રથમ છાપનો પૂર્વગ્રહ

માનવ મગજ આળસુ છે. કોઈ નવી વ્યક્તિ સામે આવે ત્યારે મગજ પાંચ સેકન્ડમાં આખો ફેંસલો કરી નાખે છે. આ માણસ ભરોસાપાત્ર છે કે લુચ્ચો? સ્માર્ટ છે કે ઠોઠ? આ ઝડપી ચુકાદાને આપણે પ્રથમ છાપ કહીએ છીએ. આ કોઈ ઊંડો વિચાર નથી, માત્ર પ્રાચીન કાળથી વારસામાં મળેલી બચાવવૃત્તિ છે. સામે ઊભેલો શિકારી છે કે મિત્ર, તે નક્કી કરવા માટે આદિમાનવ પાસે દસ મિનિટનો સમય નહોતો. એટલે મગજે સપાટી પરથી ઊંડાણ માપવાની એક ગંદી ટેવ કેળવી લીધી.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં દાયકાઓથી તપાસાયો છે. સોલોમન એશે ૧૯૪૬માં બતાવ્યું હતું કે શરૂઆતમાં મળેલા બે-ત્રણ શબ્દો આખી વ્યક્તિનું ચિત્ર બદલી નાખે છે. પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના એલેક્ઝાન્ડર તોદોરોવે સાબિત કર્યું કે ચહેરો જોઈને અભિપ્રાય બાંધવામાં આપણને સેકન્ડનો દસમો ભાગ લાગે છે. આ આખી પ્રક્રિયા અતાર્કિક છે, છતાં આપણને આપણી આંતરસૂઝ પર અહંકાર હોય છે.

તકલીફ એ છે કે પહેલી છાપ પછી મગજના દરવાજા બંધ થઈ જાય છે. ત્યાર પછી સામેની વ્યક્તિ ગમે તેટલું સારું કામ કરે, આપણો પૂર્વગ્રહ તૂટતો નથી. જો શરૂઆતમાં કોઈ અહંકારી લાગ્યું, તો તેની નમ્રતા પણ તમને નાટક લાગશે. જો કોઈ પહેલી નજરે મીઠું બોલ્યું, તો તેની છેતરપિંડી પણ મોડી પકડાશે. આપણે સત્ય નથી જોતા, આપણે આપણી પહેલી છાપને સાચી સાબિત કરવાના પુરાવા શોધતા ફરીએ છીએ.

આ ખેલ આપણા સમાજમાં ગોઠવેલા લગ્નોમાં ઉઘાડો દેખાય છે. છોકરો અને છોકરી કાફેમાં મળે છે. બરાબર પંદર મિનિટની મુલાકાત. છોકરાએ કદાચ પહેરેલા શૂઝ પરથી કે જે રીતે તેણે વેઈટર સાથે વાત કરી, તેના પરથી છોકરી આખી જિંદગીનું કેરેક્ટર સર્ટિફિકેટ બનાવી દે છે. છોકરાના પરિવારે છોકરીનો ઢીલો અવાજ સાંભળીને તેને દબાયેલી માની લીધી. પછી ખાનદાન, સંસ્કાર અને ભવિષ્યની બધી થિયરીઓ માત્ર એ પંદર મિનિટના ખોટા તારણની આસપાસ વણાય છે. જિંદગીના સૌથી મોટા સોદા માત્ર ત્રણ સેકન્ડના ભ્રમ પર થાય છે.

ચહેરો જોઈને માણસ પારખવાનો દાવો કરનારા લોકો વાસ્તવમાં પોતાના જ અહંકારનો અરીસો જોતા હોય છે.