ફિશરનો કુદરતી પસંદગીનો સિદ્ધાંત

જીવવિજ્ઞાન અને ઉત્ક્રાંતિનો એક સાદો નિયમ છે: જો કોઈ પ્રજાતિમાં વિવિધતા ન હોય, તો તેનો વિકાસ અટકી જાય છે. બ્રિટિશ આંકડાશાસ્ત્રી અને જીવવિજ્ઞાની રોનાલ્ડ ફિશરે ૧૯૩૦માં પોતાના પુસ્તક 'ધ જેનેટિકલ થિયરી ઓફ નેચરલ સિલેક્શન'માં આ ગણિત મૂક્યું. ફિશરનો મૂળ નિયમ કહે છે કે કોઈપણ સજીવની અનુકૂલન ક્ષમતા વધવાની ઝડપ તેની વસ્તીમાં રહેલી જનીની વિવિધતા જેટલી જ હોય છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, તમારી પાસે જેટલાં જુદાં જુદાં પ્રકારનાં લક્ષણો હશે, બદલાતા વાતાવરણ સામે ટકી રહેવાની અને આગળ વધવાની તમારી તાકાત એટલી જ વધારે હશે.

આ વાત માત્ર જંગલ કે જનીનો પૂરતી સીમિત નથી. આ સિદ્ધાંત બજાર, સંસ્થાઓ અને સંસ્કૃતિને પણ એટલો જ લાગુ પડે છે. જો કોઈ વ્યવસ્થામાં બધા એક જ બીબામાં ઢળેલા હશે, તો તે સ્થિર લાગશે પણ અંદરથી ખોખલી હશે. વાતાવરણ બદલાશે ત્યારે આખી વ્યવસ્થા એકસાથે તૂટી પડશે. ઉત્ક્રાંતિ માત્ર શ્રેષ્ઠને નથી પસંદ કરતી, તે વિવિધતામાંથી શ્રેષ્ઠને ચૂંટે છે. વૈવિધ્ય વગર કોઈ પસંદગી શક્ય નથી. વિવિધતા એ અરાજકતા નથી, પણ ભવિષ્યના આંચકા સામેનું સૌથી મોટું વીમા કવચ છે.

આપણું બોલિવૂડ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. એક દાયકા સુધી હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગે એક જ ફોર્મ્યુલા ઘસી નાખી. એ જ મોટા સ્ટાર્સ, એ જ વિદેશી લોકેશન્સ અને એ જ ચોકલેટી પ્રેમકથાઓ. બધા નિર્માતાઓ એકબીજાની નકલ કરતા રહ્યા. પરિણામે સર્જનાત્મક વિવિધતા શૂન્ય થઈ ગઈ. જ્યારે દર્શકોનો સ્વાદ બદલાયો અને દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મો કે ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સે આક્રમણ કર્યું, ત્યારે આખું બોલિવૂડ હતપ્રભ થઈ ગયું. તેમની પાસે નવા પ્રયોગો કરવા જેટલી વિવિધતા જ નહોતી. જે ઉદ્યોગમાં વાર્તાઓની વિવિધતા મરી જાય છે, તેની સફળ થવાની ઝડપ પણ અટકી જાય છે.

આપણે ઘણીવાર સમાનતાને શિસ્ત માની લઈએ છીએ. ઘરમાં કે ઓફિસમાં બધા આપણા જેવા જ વિચારે તેવો આગ્રહ રાખીએ છીએ. પણ રોનાલ્ડ ફિશરનું ગણિત ચેતવણી આપે છે: એકસરખા લોકો ભેગા થઈને પોતાનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મૂકે છે. અણધાર્યા સંકટ સામે લડવા માટે વિચિત્ર અને વિરોધી વિચારોની હાજરી અનિવાર્ય છે.

જે સમાજમાં બધા એક જ રાગ આલાપે છે, તે સમાજ ઇતિહાસના પહેલા જ વળાંકે લુપ્ત થઈ જાય છે.