ફ્લેશબલ્બ મેમરી

કોઈ મોટો આંચકો લાગે ત્યારે મગજ અચાનક કેમેરા બની જાય છે. તારીખ, સમય, તમે ક્યાં ઊભા હતા, તમારા હાથમાં ચાનો કપ હતો કે છાપું—આ બધું મગજમાં કાયમ માટે ચોંટી જાય છે. આ ભ્રમનું નામ ફ્લેશબલ્બ મેમરી છે. આપણને લાગે છે કે જૂના કેમેરાના ફ્લેશની જેમ એ ક્ષણ મગજમાં આબેહૂબ સચવાઈ ગઈ છે. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક રોજર બ્રાઉન અને જેમ્સ કુલિકે ૧૯૭૭માં જ્હોન એફ. કેનેડીની હત્યા સંદર્ભે આ શબ્દ આપ્યો હતો. એમને લાગ્યું હતું કે ઊંડા આઘાત વખતે સ્મૃતિઓ ક્યારેય ભૂંસાતી નથી.

પણ વિજ્ઞાનનો પંચ જુદો છે. પાછળથી થયેલા પ્રયોગોએ સાબિત કર્યું કે આ યાદો સ્પષ્ટ જરૂર લાગે છે, પણ સાચી હોતી નથી. મગજ વિડીયો રેકોર્ડર નથી કે જૂની કેસેટ રિવાઇન્ડ કરીને અસલ ફૂટેજ બતાવી દે. મગજ તો એક ચતુર વાર્તાકાર છે. જેમ જેમ સમય વીતે છે, તેમ તેમ તે સ્મૃતિમાં નવા રંગો પૂરે છે, ગાબડાં પૂરી દે છે અને પોતાની સગવડ મુજબ વિગતો બદલી નાખે છે. સૌથી મોટો ભય એ છે કે માણસ પોતાની ખોટી યાદ પર પણ સો ટકા ભરોસો રાખીને જીવે છે.

આ ભ્રમ માત્ર ઐતિહાસિક ઘટનાઓ પૂરતો સીમિત નથી, નાણાકીય નિર્ણયોમાં પણ એ દાવાનળ સળગાવે છે. શેરબજારનો કોઈ મોટો કડાકો કે કૌભાંડ બને ત્યારે રોકાણકારો આ જ જાળમાં ફસાય છે. દલાલ સ્ટ્રીટમાં વર્ષો વિતાવી ચૂકેલા હરેશભાઈને પૂછો તો એ છાતી ઠોકીને કહેશે કે ૨૦૦૮ના કડાકા વખતે તેઓ કયા બ્રોકરની ઓફિસે બેઠા હતા અને બરાબર ક્યા સમયે એમણે પોર્ટફોલિયો વેચવાનો નિર્ણય લીધો હતો. એમનો આત્મવિશ્વાસ હિમાલય જેવો અડગ હોય છે. પણ એમની જૂની ટ્રેડિંગ ડાયરી તપાસો તો ખબર પડે કે એમણે લીધેલા નિર્ણયો અને એમના આજના દાવા વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક છે.

આપણે આઘાતજનક ક્ષણોની ચોકસાઈ નથી સાચવતા, માત્ર એ વખતે અનુભવેલો ડર સાચવી રાખીએ છીએ. પછી જ્યારે પણ બજાર સહેજ ધ્રૂજે, ત્યારે પેલી ફ્લેશબલ્બ મેમરી જાગી ઊઠે છે અને આપણને ખોટા નિર્ણયો લેવડાવે છે. આત્મવિશ્વાસ એ સત્યનું પ્રમાણપત્ર નથી.

મગજ જ્યારે સૌથી વધુ ચોક્કસ હોવાનો દાવો કરે, ત્યારે જ એ સૌથી મોટું જૂઠાણું ચલાવતું હોય છે.