ઈચ્છાથી છેતરાવાની કસોટી

કોઈ વિચાર સાચો છે એટલે તમે એને માનો છો, કે પછી તમને એ ગમે છે એટલે સાચો માની લીધો છે? આ સવાલ બહુ સીધો છે પણ જવાબ આપતી વખતે માણસના પગ ધ્રૂજે છે. મનની એક જૂની બીમારી છે. આપણી ઊંડી ઈચ્છાઓ વાસ્તવિકતાના ચહેરા પર પોતાનો મનપસંદ રંગ લગાવી દે છે. આ ખ્યાલ કોઈ મોટા મનોવિજ્ઞાનીના લેબમાંથી આવ્યો હોવાનું કોઈ પુસ્તકમાં નોંધાયું નથી. પણ આધુનિક વ્યવહારુ વિચારસરણીમાં આ એક સીધી ચકાસણી છે: તમારા નિર્ણય પાછળ તથ્યો કામ કરે છે કે માત્ર તમારી અંગત લાલચ?

આપણે આપણી જાતને બુદ્ધિશાળી માનીએ છીએ. દલીલો શોધીએ છીએ, કારણો ગોઠવીએ છીએ અને પછી દાવો કરીએ છીએ કે આ તાર્કિક નિર્ણય છે. વાસ્તવમાં નિર્ણય તો આપણી ઈચ્છાએ ક્યારનોય લઈ લીધો હોય છે. મગજ માત્ર એની વકીલાત કરે છે. શેરબજારમાં નબળી કંપનીનો શેર ખરીદીને બેઠેલો માણસ એના ભાવ વધવાના સો ખોટાં કારણો ગણાવશે. એ તર્ક નથી કરતો, એ પોતાની ઈચ્છાથી છેતરાઈ રહ્યો છે.

આનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ આપણા શહેરોની રોજિંદી ભીડમાં જોવા મળે છે. મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં બોરીવલી સ્ટેશને ઊભેલા શૈલેષભાઈને પૂછો. સામેથી ધસમસતી આવતી ટ્રેન ખીચોખીચ ભરેલી છે, પગ મૂકવાની જગ્યા નથી. છતાં શૈલેષભાઈ પોતાની જાતને મનાવે છે કે અંદર જગ્યા થઈ જશે. એમને ઓફિસે સમયસર પહોંચવું છે, આ એમની તીવ્ર ઈચ્છા છે. આ ઈચ્છા આંખો સામે દેખાતી વાસ્તવિકતાને ભૂંસી નાખે છે. તેઓ ચાલુ ટ્રેનમાં લટકી પડે છે અને અકસ્માત વહોરી લે છે. અહીં ટ્રેન ભરેલી હતી એ હકીકત હતી, પણ ચડી જવાશે એ એમની છેતરાયેલી ઈચ્છા હતી.

જ્યારે પણ કોઈ મોટો નિર્ણય લેવાનો હોય, ત્યારે પોતાને અરીસા સામે ઊભા રાખીને આ સવાલ પૂછવો પડે. જો પરિણામ મારી તરફેણમાં ન આવે, તો શું મારી પાસે પ્લાન છે? જો જવાબ ના હોય, તો સમજી લેવું કે તમે વિચાર નથી કરી રહ્યા, માત્ર સપનું જોઈ રહ્યા છો. વાસ્તવિકતા બહુ કડવી ચીજ છે. એ તમારી મનોકામનાઓ પ્રમાણે પોતાની ચાલ બદલતી નથી.

જે માણસ પોતાની ઈચ્છાઓને સત્ય માની લે છે, એને અસલિયત હંમેશાં અકસ્માત જેવી જ લાગે છે.