ફોર્સ્ડ ઓપ્ટિમાઇઝેશન સ્ટ્રેટેજી

માણસ પોતાની ઇચ્છાશક્તિના ભરોસે ક્યારેય લાંબો સમય જીતી શકતો નથી. સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠવું છે કે વજન ઘટાડવું છે—આવા સંકલ્પો ત્રીજા દિવસે દમ તોડી દે છે, કારણ કે માનવ મગજ આળસુ છે. રોબિન શર્માએ પોતાના પુસ્તક 'ધ એવરીડે હીરો મેનિફેસ્ટો'માં આ જ વાસ્તવિકતા પકડીને એક વ્યાવહારિક રસ્તો આપ્યો: ફોર્સ્ડ ઓપ્ટિમાઇઝેશન સ્ટ્રેટેજી. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે શિસ્તના નામે હવાતિયાં મારવાને બદલે તમારા વાતાવરણ, દિનચર્યા કે જવાબદારીઓને એવી રીતે ગોઠવો કે સુધારો કરવો એ પસંદગી નહીં, મજબૂરી બની જાય.

આ કોઈ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન નથી, વ્યવસ્થાનું ગણિત છે. તમે જાતે જ એવા નિયમોની સાંકળમાં બંધાઈ જાઓ છો જ્યાંથી છટકી શકાતું નથી. સફળતા માટે પ્રેરણા કે મોટિવેશનલ ભાષણો કામ નથી આવતાં. કામ આવે છે એવું બંધિયાર માળખું જે તમને બહેતર બનવા દબાણ કરે. જો તમારે વાંચવું હોય તો મોબાઇલ બીજા રૂમમાં લોક કરવો પડે. સારા બનવાનો દાવો કરવા કરતાં આસપાસની પરિસ્થિતિને એવી બનાવી દેવી કે ખરાબ થવાનો વિકલ્પ જ ન બચે.

આપણી સોસાયટીઓ અને ફ્લેટ સંસ્કૃતિમાં આ નિયમ રોજ જોવા મળે છે. અમદાવાદના બોપલ વિસ્તારની એક નવી સ્કીમમાં સોસાયટીના પ્રમુખે નિયમ કર્યો કે રોજ સવારે કચરો અલગ-અલગ ડસ્ટબિનમાં રાખીને જ સફાઈકર્મીને આપવો. શરૂઆતમાં કોઈએ માન્યું નહીં. બધા ભાષણો આપતા રહ્યા. પછી કમિટીએ કડક નિયમ કર્યો: જો ભીનો અને સૂકો કચરો ભેગો હશે તો સફાઈકર્મી કચરો ઉપાડશે જ નહીં, અને ઘરના દરવાજા બહાર સીસીટીવીના આધારે રોજ ₹૫૦૦નો દંડ લખાશે. ત્રીજા જ દિવસે સો ટકા ઘરોમાં કચરો અલગ થવા લાગ્યો. લોકો સુધરી ગયા નહોતા, પરિસ્થિતિએ તેમને સુધરવા મજબૂર કર્યા હતા.

આ વ્યૂહરચના સ્વીકારે છે કે માણસ મૂળભૂત રીતે નબળો છે. તમે જ્યારે તમારી આસપાસ એવી વ્યવસ્થા રચી દો છો કે સારું કામ કરવું સહેલું બને અને આળસ કરવી મોંઘી પડે, ત્યારે પરિણામ આપોઆપ મળે છે. જાત સાથે દલીલો કરવાનો કોઈ અર્થ નથી; પરિસ્થિતિનું તાળું એવું મારો કે ચાવી માત્ર મહેનત પાસે જ રહે.

સંકલ્પ તૂટી શકે છે પણ વ્યવસ્થા નહીં; પરિસ્થિતિ એવી બનાવો કે શ્રેષ્ઠ બન્યા સિવાય કોઈ રસ્તો જ ન બચે.