ચાર 'સી'નું માળખું

અંગ્રેજી અક્ષર 'સી' પરથી ચાર સ્તંભો ગોઠવવાની ટેવ નવી નથી. હીરાના વેપારમાં વજન અને રંગ પારખવા માટે દાયકાઓથી આ શબ્દ વપરાય છે. પણ આધુનિક જમાનામાં વિચારકોએ આ મોડેલ બે જગ્યાએ ધારદાર રીતે મૂક્યું: એક શિક્ષણમાં અને બીજું બજારમાં. શિક્ષણમાં તેનો અર્થ છે—ક્રિટિકલ થિંકિંગ, ક્રિએટિવિટી, કોલાબોરેશન અને કોમ્યુનિકેશન. એટલે કે ટીકાત્મક વિચાર, સર્જનાત્મકતા, સહયોગ અને સ્પષ્ટ વાતચીત. માર્કેટિંગમાં રોબર્ટ લૌટરબોર્ન જેવા વિચારકોએ જૂના વેચાણ મોડેલને ઊલટાવીને ગ્રાહક, ખર્ચ, અનુકૂળતા અને સંવાદના ચાર 'સી' આપ્યા.

આ વિચાર કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ એક તારીખ નથી. જુદા જુદા ક્ષેત્રે પોતાના ચાર પાયા ઊભા કર્યા છે. પણ તમામનો સાર એક જ છે: ગોખણપટ્ટી કે જૂની ટેવોથી દુનિયા ચાલતી નથી. જો તમારે કોઈ જટિલ વ્યવસ્થા સમજવી હોય, તો માત્ર માહિતી એકઠી કરવાથી કામ નહીં ચાલે. માહિતીનું પૃથક્કરણ કરવું પડશે, નવા રસ્તા શોધવા પડશે અને સામેના પક્ષ સાથે તાલમેલ સાધવો પડશે. આ કોઈ આકાશમાંથી ટપકેલું તત્વજ્ઞાન નથી, વ્યવહારુ બુદ્ધિનું વ્યવસ્થિત ચોકઠું છે.

તેનું મહત્વ આપણી પોતાની ભૂલો સુધારવામાં છે. સામાન્ય માણસ મુશ્કેલી આવે ત્યારે અટવાઈ જાય છે કારણ કે તે એક જ દિશામાં વિચારે છે. ચાર 'સી' તમને યાદ અપાવે છે કે એકલા કૂદકા મારવાથી પરિણામ નથી આવતું. તમે વિચારવામાં કેટલા સક્ષમ છો, કલ્પના કેટલી વાપરી શકો છો, અન્ય લોકો સાથે કેટલું ભળી શકો છો અને તમારી વાત કેટલી ચોખ્ખી રાખી શકો છો—આ ચારેયનો સરવાળો જ નક્કી કરે છે કે તમે રમતમાં ટકશો કે ફેંકાઈ જશો.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નજર નાખો. શેરબજારમાં પૈસા ગુમાવતો સામાન્ય ગુજરાતી રિટેલ રોકાણકાર આ જ ચાર બાબતોમાં કાચો પડે છે. તે ટીવી પર આવતી ટિપ્સનું ક્રિટિકલ થિંકિંગ કરતો નથી, બસ આંધળી દોટ મૂકે છે. બદલાતા આર્થિક પ્રવાહો સામે પોતાની મૂડી બચાવવાની કોઈ સર્જનાત્મક વ્યુહરચના એની પાસે હોતી નથી. વિશ્વાસપાત્ર વિશ્લેષકો સાથે સહયોગ કે સંવાદ રાખવાને બદલે તે વોટ્સએપ ગ્રૂપની અફવાઓ પર ભરોસો કરે છે. પરિણામે, જ્યારે બજાર પટકાય છે ત્યારે તે માત્ર પોતાના નસીબને દોષ દે છે.

શેરબજાર હોય કે સંસાર, ચાર પાયા મજબૂત ન હોય તો પાંચમી મિનિટે ઇમારત ધરાશાયી થાય છે.