મિત્રતાનો વિરોધાભાસ

તમારા મિત્રો પાસે હંમેશાં તમારા કરતાં વધારે મિત્રો હોય છે. આ વાક્ય પહેલી નજરે અપમાનજનક લાગે, પણ ગણિતનો અતૂટ નિયમ છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણું વર્તુળ બરાબર છે. વાસ્તવિકતા જુદી છે. સરેરાશ કાઢો તો તમારા સાથીદારોના નેટવર્કમાં તમારા કરતાં વધારે લોકો જોડાયેલા નીકળશે. આ કોઈ લઘુતાગ્રંથિ નથી. આ નેટવર્ક સાયન્સનો કાયદો છે.

આ વિચાર સમાજશાસ્ત્રી સ્કોટ એલ. ફેલ્ડે ૧૯૯૧માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે જે વ્યક્તિના મિત્રો અઢળક હોય, તે અજાણતાં પણ વધુ લોકોના વર્તુળમાં ઘૂસી જાય છે. જેને કોઈ ઓળખતું નથી, તે તમારો મિત્ર બને તેની શક્યતા ઓછી છે. જે આખી દુનિયા સાથે હસ્તધૂનન કરે છે, તે તમારી સાથે પણ જોડાયેલો હોવાની શક્યતા વધુ છે. એટલે આંકડાશાસ્ત્ર આપોઆપ પેલા પોપ્યુલર માણસની તરફેણમાં ઢળી જાય છે.

આ વિરોધાભાસ આપણને હીનભાવના તરફ ધકેલે છે. સોશિયલ મીડિયા પર આ રોગ વકરી ગયો છે. તમને લાગે કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર બધા લોકો મજા કરે છે અને તેમની આસપાસ માણસોનો મેળો છે. સત્ય એ છે કે નેટવર્કનું માળખું જ તમને એવા લોકો સાથે જોડે છે જેમના ફોલોઅર્સ વધુ હોય. સામાન્ય માણસ આ અસમાનતા જોઈને હતાશ થઈ જાય છે. પણ આ દ્રષ્ટિભ્રમ છે.

આઝાદીની લડત વખતે દેશી રજવાડાંઓની સ્થિતિ બરાબર આવી હતી. ૧૯૪૭માં કાઠિયાવાડ કે રાજસ્થાનના નાના ઠાકોર કે રાજા પોતાની કચેરીમાં બેસીને ગણતરી કરતા કે પોતાના મિત્રરાજાઓ કેટલા વગદાર છે. જૂનાગઢ કે જામનગરના નવાબ-જામસાહેબ સાથે દરેક નાના રાજાના સંબંધ હતા. પણ એ મોટા રાજાઓ બીજા પચાસ મોટા દરબારો અને બ્રિટિશરો સાથે સીધા જોડાયેલા હતા. નાના રાજાને કાયમ લાગતું કે આપણી પહોંચ ઓછી છે અને સાથી રાજવીઓનું વર્તુળ ઘણું વિશાળ છે.

દુનિયામાં લોકપ્રિય માણસો ઓછા છે, પણ એ જ બધાના ખાસ દોસ્ત બનીને ફરે છે.