બગીચાનો નિયમ

કોઈ પણ બગીચો આપોઆપ સુંદર નથી રહેતો. તમે ઉત્તમ ગુલાબ વાવો અને પછી છ મહિના હાથ વાળીને બેસી રહો, તો ત્યાં ગુલાબ નહીં પણ બાવળ અને નીંદણ ઊગી નીકળશે. સુંદરતા અને વ્યવસ્થા કુદરતી નથી હોતી; એ સતત જહેમતનું પરિણામ હોય છે. આ સાદો વિચાર એટલે ગાર્ડન્સ લૉ. આ નિયમ કોઈ વિખ્યાત પુસ્તક કે અર્થશાસ્ત્રના સંશોધનમાંથી સત્તાવાર રીતે આવ્યો નથી. પણ જીવનના કોઈપણ ક્ષેત્રમાં વ્યવસ્થા જાળવી રાખવા માટે આ સિદ્ધાંત સનાતન સત્ય જેવો છે.

આપણો ભ્રમ એવો હોય છે કે એક વાર સિદ્ધિ મળી ગઈ એટલે કામ પૂરું થઈ ગયું. એક વાર વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ ગઈ એટલે ગાડી આપોઆપ પાટા પર દોડશે. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. અવ્યવસ્થા એ બ્રહ્માંડનો કુદરતી સ્વભાવ છે. જો તમે સુધારા અને છટણીનું કામ બંધ કરી દો, તો સૌથી શ્રેષ્ઠ સિસ્ટમ પણ સડવા લાગે છે. નીંદણ ઉગાડવા માટે મહેનત નથી કરવી પડતી, એ આપમેળે ઊગે છે. મહેનત તો સાફ-સફાઈ અને પાણી સીંચવામાં લાગે છે.

આ વાત ભારતીય રમતગમતના જગતમાં બહુ ક્રૂર રીતે દેખાય છે. ઓલિમ્પિકમાં જ્યારે કોઈ ભાલાફેંક કે કુસ્તીનો ખેલાડી અચાનક ગોલ્ડ મેડલ લઈ આવે, ત્યારે આખો દેશ ઉત્સવ મનાવે છે. અખબારો પાના ભરીને વખાણ કરે. નેતાઓ કરોડો રૂપિયાના ચેક વહેંચે. પણ જેવો ઉત્સવ પૂરો થાય, આપણી નજર હટી જાય છે. પાયાની એકેડમીમાં નીંદણ ઊગી નીકળે છે. જૂની રાજનીતિ, ખખડધજ સાધનો અને સુસ્ત અધિકારીઓ પાછા હાવી થઈ જાય છે. આગામી ચાર વર્ષ સુધી એ રમતની માવજત કરવાની કોઈને પડી નથી હોતી.

મેડલ એ સીઝનનું એક સુંદર ફૂલ છે. પણ એ ફૂલ નિયમિત ખીલે તે માટે જમીન પોચી રાખવી પડે અને કચરો કાઢવો પડે. આપણે પરિણામની પૂજા કરીએ છીએ, પણ પ્રક્રિયાનું નીંદામણ ભૂલી જઈએ છીએ. વ્યવસાય હોય, અંગત સંબંધો હોય કે રમતગમતનું માળખું—જે દિવસે તમે ધ્યાન રાખવાનું છોડી દેશો, તે જ દિવસથી અધોગતિ શરૂ થઈ જશે.

જે બગીચામાં માળી ઊંઘી જાય, ત્યાં આખરે કાંટા જ જીતે છે.