ગેમ્બા વૉક

વાસ્તવિકતા એરકન્ડિશન્ડ કેબિનમાં બેસીને સમજાતી નથી. જાપાની ભાષામાં 'ગેમ્બા' એટલે ખરી જગ્યા, જ્યાં સાચું કામ થાય છે. ક્રાઈમ સીન હોય કે ફેક્ટરીનો ફ્લોર. 'ગેમ્બા વૉક'નો અર્થ સીધો છે: મેનેજરે પોતાની આરામદાયક ખુરશી છોડીને કારખાનાની ધૂળ કે દુકાનના કાઉન્ટર પર જવું પડે. લોકો કેવી રીતે કામ કરે છે તે પોતાની આંખે જોવું પડે. આ કોઈ અચાનક દરોડો નથી. કોઈને પકડવા માટેની જાસૂસી નથી. આ માત્ર નમ્રતાપૂર્વક સત્ય જોવાની પ્રક્રિયા છે.

આ વિચાર ટોયોટા પ્રોડક્શન સિસ્ટમમાંથી આવ્યો છે. તાઈચી ઓહ્નો નામના એન્જિનિયરે આ પદ્ધતિ સ્થાપી હતી. તેઓ યુવાન મેનેજરોને ફેક્ટરીના ફ્લોર પર ચોકથી ગોળ કુંડાળું દોરીને કલાકો સુધી ઊભા રાખતા. હુકમ એવો કે ક્યાંય જવાનું નથી, માત્ર મશીન અને માણસોનું કામ જોવાનું છે. ત્યારથી આ વિચાર લીન મેનેજમેન્ટનો પાયો બન્યો. મોટા સાહેબો ઘણીવાર રિપોર્ટ્સ અને એક્સેલ શીટના ભ્રમમાં જીવે છે. ફ્લોર પરની વાસ્તવિકતા હંમેશાં સ્પ્રેડશીટ કરતાં જુદી જ હોય છે.

આ વિચાર કેમ કીમતી છે? કારણ કે ઓફિસના આંકડા વાર્તા છુપાવે છે, જ્યારે જમીન પરની હિલચાલ સત્ય બોલે છે. મેનેજર નીચે ઊતરીને સવાલ પૂછે છે: કામ કેમ અટકે છે? કયો પેચ નકામો ઘસાય છે? કારીગરને ખરેખર કઈ તકલીફ છે? સુધારો હંમેશાં નીચેથી આવે છે, દિલ્હી કે મુંબઈના હેડક્વાર્ટરના પાવરપોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશનમાંથી નહીં. જો તમે સ્થળ પર જઈને દર્દ નહીં જુઓ, તો તમે માત્ર કાગળ પર મલમ લગાવતા રહેશો.

આપણા ભારતીય ઉદ્યોગજગતમાં આની ભારે અછત છે. સુરતની મોટી ટેક્સટાઇલ મિલનો શેઠ કે બેંગલોરની ઇ-કોમર્સ કંપનીનો વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ પોતાના ડેશબોર્ડ જોઈને ખુશ થતો હોય છે. પણ જ્યારે ગોડાઉનમાં કટોકટી થાય, ત્યારે ખબર પડે કે પેકિંગ ટેપ ચોંટતી નહોતી અને મજૂરો અડધો કલાક માત્ર કાતર શોધવામાં બગાડતા હતા. એક સ્માર્ટ લોજિસ્ટિક્સ મેનેજર મહિનામાં બે વાર ડિલિવરી બોય સાથે બાઇક પર આખો દિવસ બેસીને ચક્કર લગાવે છે. ટ્રાફિક, તૂટેલી લિફ્ટ અને ગ્રાહકનો મિજાજ ત્યારે જ સમજાય છે. કાગળ પર બધું પરફેક્ટ લાગે, પણ ધૂળમાં જ સાચું નુકસાન દેખાય છે.

જે માણસ જમીન પર પગ મૂક્યા વગર આકાશના નિર્ણયો લે છે, તેનો પતંગ એક દિવસ વગર પવને પણ કપાઈ જાય છે.