ગમે તે ભોગે આગળ વધવાની વૃત્તિ

આ કોઈ પુસ્તકમાંથી નીકળેલો ગંભીર મનોવૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી. સામાન્ય અંગ્રેજી ભાષાનો રૂઢિપ્રયોગ છે. સીધો અર્થ એટલો જ: ગમે તે ભોગે બીજા કરતાં આગળ નીકળી જવું. નૈતિકતા, નિયમો કે સંબંધોની કોઈ કિંમત નહીં. વ્યક્તિ જ્યારે પોતાની પ્રગતિને એકમાત્ર લક્ષ્ય બનાવી લે, ત્યારે આજુબાજુનું આખું જગત તેને માત્ર સીડી કે અડચણ દેખાય છે. આગળ વધવાની આ ભૂખ મહત્ત્વાકાંક્ષા નથી, વિકૃતિ છે.

આ વિચાર ક્યારે અને કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ કહી શકાય તેમ નથી. સમાજશાસ્ત્ર અને કોર્પોરેટ જગતની સમીક્ષાઓમાં આ વલણની ચર્ચા વર્ષોથી ચાલતી આવી છે. હરીફાઈ જ્યારે જીવન જીવવાનો એકમાત્ર માપદંડ બની જાય, ત્યારે માણસ માટે બીજા માણસો સંસાધન બની જાય છે. સફળતાનો આવો નશો એવો વહેમ ઊભો કરે છે કે નિયમો માત્ર નબળાઓ માટે છે અને જીતનારને કોઈ સવાલ પૂછતું નથી.

આ માનસિકતા વ્યક્તિને ટૂંકા ગાળામાં લાભ આપી શકે છે. પણ લાંબા ગાળે તે વિશ્વાસનો સમૂળો નાશ કરે છે. જ્યારે તમે આગળ નીકળવા માટે ગમે તેનો ભોગ લેવા તૈયાર થાઓ છો, ત્યારે તમારું નેટવર્ક નહીં, પણ માત્ર શિકારીઓનું જૂથ ઊભું થાય છે. આ એક અત્યંત એકલવાયો રસ્તો છે. જે દિવસે તમે ઠોકર ખાઓ, તે દિવસે હાથ પકડવા કોઈ ઊભું નથી હોતું.

સુરત કે અમદાવાદની કાપડ માર્કેટની કોઈ પેઢી જુઓ. ધારો કે કિરીટભાઈ પોતાની બાજુની દુકાનવાળાના કારીગરોને વધુ પૈસાની લાલચ આપીને ફોડી લે છે. સપ્લાયર્સ પાસે જૂઠું બોલીને માલની ક્રેડિટ મેળવી લે છે અને બજારમાં ખોટી અફવાઓ ફેલાવીને હરીફનો વેપાર તોડી નાખે છે. બે-ત્રણ વર્ષ તેઓ સૌથી વધુ નફો કમાશે. ગાડીઓ બદલાશે. પણ માર્કેટમાં તેમની શાખ શૂન્ય થઈ જશે. વેપાર સંબંધો પર ચાલે છે, ક્રૂરતા પર નહીં. સંકટ આવશે ત્યારે આખી બજાર તમાશો જોશે, મદદ કોઈ નહીં કરે.

જે લોકો સીડી ચડતી વખતે દરેક પગથિયાને લાત મારે છે, તેઓ નીચે પટકાતી વખતે સીધા ભોંય પર જ અફળાય છે.