રોમાંચની કસોટી

તમે કોઈ નવો વિચાર રજૂ કરો છો. પાવરપોઈન્ટ સ્લાઇડ્સ સરસ છે. આંકડા પાકા છે. દલીલો વજનદાર છે. છતાં સામે બેઠેલા માણસના ચહેરા પર કોઈ ચમક નથી આવતી. બધું સાચું હોવા છતાં કશું સ્પર્શતું નથી. આ સમસ્યાનો ઉકેલ સર્જનાત્મક દુનિયામાં એક સાદી કસોટી આપે છે: શું આ વાત સાંભળીને તમારા પોતાના રૂંવાડાં ઊભાં થાય છે? જો તમારા શરીરમાં કોઈ ભૌતિક સળવળાટ ન થાય, તો માનવું કે વિચારમાં હજી પ્રાણ પુરાયો નથી.

આ સંકલ્પના કોઈ એક મનોવૈજ્ઞાનિકની લેબમાં જન્મી નથી. જાહેરાત, પટકથા લેખન અને વાર્તાકારોની દુનિયામાં આ વર્ષો જૂનો વણલખાયેલો નિયમ છે. વિચાર કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. પણ સિદ્ધાંત નિર્દય છે. મગજ ઘણી વાર પોતાની જાતને છેતરે છે. બુદ્ધિ હોંશિયાર તર્કો ઘડી કાઢે છે. પણ આપણું શરીર ક્યારેય જૂઠું બોલતું નથી. સાચો આવેગ ચામડી પર દેખાય છે.

આપણે બધા મોટા ભાગે તર્કની જાળમાં ફસાઈ જઈએ છીએ. વ્યવસાય હોય કે રોજિંદી વાતચીત, આપણે સામેવાળાના મગજને જીતવા મથીએ છીએ. પણ માણસ નિર્ણયો લાગણીથી લે છે અને પછી બુદ્ધિથી તેનું સમર્થન કરે છે. જ્યારે કોઈ વિચાર માણસના પ્રાચીન જૈવિક સ્તરને સ્પર્શે છે, ત્યારે જ એ યાદગાર બને છે. જો નિર્માતા પોતે પોતાની વાર્તા વાંચીને રોમાંચિત ન થાય, તો પ્રેક્ષક રડવાનો નથી. કલા કે સંવાદનું પહેલું ફિલ્ટર તમારા પોતાના જ્ઞાનતંતુઓ છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ કસોટીની ઉત્તમ પ્રયોગશાળા છે. કોઈ યુવાન ઉમેદવાર પોતાના પ્રચાર માટે દળદાર મેનિફેસ્ટો તૈયાર કરે. તેમાં પાકા રસ્તા, કરવેરામાં સુધારો અને ગટર યોજનાના સચોટ આંકડા હોય. સભામાં લોકો શાંતિથી સાંભળે પણ તાળીઓ ન પડે. બીજી તરફ, જૂનો ઘાગ રાજકારણી સ્ટેજ પર આવે. તે કોઈ આંકડા આપતો નથી. તે માત્ર માતૃભૂમિના સ્વાભિમાનની, અન્યાય સામેની લડતની કે પોતાના જૂના સંઘર્ષની વાત કરે છે. ભીડના રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે. લોકો ઊભા થઈને પોકારો પાડવા માંડે છે. કાગળનો તર્ક હારી જાય છે અને ચામડીનો રોમાંચ જીતી જાય છે.

જે વિચાર શરીરને ધ્રુજાવી ન શકે, તે દુનિયાને ક્યારેય હલાવી શકતો નથી.