ગૉસિપ ટ્રેપ

માણસ વિચારવાનું બંધ કરે ત્યારે વાતો ચાવવાનું શરૂ કરે છે. કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ ગેરહાજર હોય ત્યારે તેના ચારિત્ર્ય કે નબળાઈઓની ચર્ચા કરવી એ માનવજાતનો સૌથી પ્રાચીન નશો છે. પરંતુ આ આદત જ્યારે આખા સમૂહની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ બની જાય, ત્યારે ત્યાં સર્જનાત્મકતાનું મોત થાય છે. આ ફંદાને અંગ્રેજીમાં 'ગૉસિપ ટ્રેપ' કહે છે. આ સ્થિતિમાં લોકો નવું સર્જન કરવા કે જોખમ લેવાને બદલે માત્ર એકબીજાની આબરૂ માપવામાં, દોષ શોધવામાં અને ચારિત્ર્યના ચોકીદાર બનવામાં પોતાની તમામ ઊર્જા વેડફી નાખે છે.

આ વિચાર ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ અને લેખક એરિક હોએલે ૨૦૨૨ના પોતાના એક નિબંધમાં ચર્ચ્યો હતો. હોએલની દલીલ એવી છે કે જ્યારે કોઈ સમાજ કે સંસ્થા પોતાના મોટા લક્ષ્યો ભૂલી જાય છે, ત્યારે તે એકબીજાની પંચાતમાં ફસાઈ જાય છે. આદિમાનવોના નાનાં જૂથોમાં ગૉસિપ કદાચ સામાજિક નિયંત્રણ માટે કામ આવતી હતી. આજના યુગમાં સોશિયલ મીડિયા અને બંધ વર્તુળોએ આ વૃત્તિને એક જીવલેણ રોગ બનાવી દીધી છે. કોઈ આગળ વધે તો તેને ખેંચી પાડવા માટે તેના અંગત જીવનની વાતો હથિયાર બને છે.

આ છટકાનું પરિણામ ગંભીર છે. જે વાતાવરણમાં સતત કોઈની પાછળ બોલાતું હોય, ત્યાં લોકો નવીનતા કે પ્રામાણિકતા દાખવતા ડરે છે. દરેક માણસ રક્ષણાત્મક બની જાય છે. કોઈ મોટો પ્રયોગ નથી કરતું, કારણ કે નિષ્ફળતા મળતાં જ આખું ટોળું તેના પર તૂટી પડશે. પરિણામે વ્યક્તિ કે સંસ્થા મધ્યમતાના કળણમાં ખૂંપી જાય છે. કામનું મૂલ્યાંકન પરિણામથી નહીં, પણ ચાની કીટલી પર થતી વાતોથી નક્કી થવા લાગે છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારની ગલીઓમાં આ ટ્રેપ રોજ જોવા મળે છે. વર્ષો જૂની પેઢીઓના વેપારીઓ જ્યારે ધંધાના આધુનિકીકરણ કે વૈશ્વિક સ્પર્ધા પર ધ્યાન આપવાને બદલે પાનના ગલ્લે ઊભા રહીને વાતો કરે છે: ફલાણા ભાઈનો દીકરો મુંબઈમાં ખોટ કરી બેઠો કે ઢીંકણા ભાઈની પાર્ટી ઊઠી ગઈ. આવા બજારમાં કોઈ યુવાન વેપારી જો નવો ઈ-કોમર્સનો રસ્તો શોધવા જાય, તો સહકાર આપવાને બદલે આખું માર્કેટ તેની નિષ્ફળતાની અફવાઓ ફેલાવવામાં લાગી જાય છે. છેવટે આખું બજાર આગળ વધવાનું ચૂકી જાય છે.

જે સમાજ મોટા વિચારો પર નહીં પણ બીજાની ખાનગી જિંદગી પર જીવે છે, તે અંતે પોતાના જ કાદવમાં ડૂબી મરે છે.