મહત્તમ સુખનો સિદ્ધાંત

કોઈ પણ નિર્ણય સાચો છે કે ખોટો તે નક્કી કરવાની એક સીધી માપપટ્ટી છે. જે કામથી સૌથી વધુ લોકોનું મહત્તમ ભલું થાય તે જ નૈતિક રીતે ઉત્તમ. આ વિચારને તત્વજ્ઞાનમાં ઉપયોગિતાવાદ કહે છે. નિયમ સાદો છે: સુખ વધારો અને પીડા ઘટાડો. તમારો અંગત અહંકાર કે કોઈ જૂની પરંપરા આ ગણતરી આગળ ગૌણ બની જાય છે. સમાજનો કુલ સરવાળો પ્લસમાં આવવો જોઈએ.

આ વિચાર અઢારમી સદીના અંતમાં બ્રિટિશ દાર્શનિક જેરેમી બેન્થમે આગળ મૂક્યો અને પછી ઓગણીસમી સદીમાં જોન સ્ટુઅર્ટ મિલે તેને બરાબર ઘડ્યો. મિલે દલીલ કરી કે નૈતિકતા આકાશમાંથી નથી ટપકતી. તે માણસના નક્કર પરિણામોમાંથી જન્મે છે. જો કોઈ કાયદો સોમાંથી નેવું લોકોને રાહત આપતો હોય અને દસ લોકોને અગવડ પહોંચાડતો હોય, તો એ કાયદો સ્વીકાર્ય ગણાય.

આ વિચાર સાંભળવામાં લોકશાહી જેવો મીઠો લાગે છે પણ વાસ્તવમાં ઘાતક છે. એમાં લઘુમતીનો ભોગ લેવાઈ જાય છે. જો બહુમતીને મજા આવતી હોય તો દસ ટકા માણસોની બલિ ચડાવતાં આ સિદ્ધાંત અચકાતો નથી. નીતિશાસ્ત્ર જ્યારે માત્ર ગણિત બની જાય ત્યારે સંવેદના મરી પરવારે છે. માત્ર આંકડાની બહુમતી એ સાચા હોવાની કાયમી ગેરંટી નથી.

બોલિવૂડ આ ફોર્મ્યુલા પર જ જીવે છે. સિંગલ સ્ક્રીન થિયેટર હોય કે મલ્ટિપ્લેક્સ, પ્રોડ્યુસરને માત્ર એક જ વાતમાં રસ છે: સો કરોડની ક્લબ. દર્શકોની બહુમતીને અર્થહીન મસાલો, ભડકાઉ ડાન્સ અને સસ્તા પંચ ગમે છે? તો એ જ પીરસો. બે કલાકમાં દસ લાખ દર્શકો ખુશ થઈને સીટી વગાડતા હોય તો પટકથાની ઊંડાઈ કે સિનેમાના સૌંદર્યનો અંતિમ સંસ્કાર કરી દેવામાં પ્રોડ્યુસરને કોઈ પાપ નથી લાગતું. મહત્તમ ટિકિટો એટલે મહત્તમ સચ્ચાઈ.

જ્યાં સુખ માત્ર માથાં ગણીને નક્કી થાય છે, ત્યાં ઉત્કૃષ્ટતા કાયમ લઘુમતીમાં જ રહી જાય છે.