જૂથ ધ્રુવીકરણ અસર

ચાર સરખા મગજના માણસો એક રૂમમાં ભેગા થાય ત્યારે શું બને? તમને લાગે કે સંતુલિત ચર્ચા થશે. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. જ્યારે સમાન વિચારધારા ધરાવતા લોકો પરસ્પર વાત કરે છે, ત્યારે તેઓ મધ્યમ માર્ગ નથી શોધતા. તેઓ પોતાની મૂળ માન્યતાના સાવ છેવાડાના બિંદુ પર પહોંચી જાય છે. નરમ વિરોધ ઉગ્ર નફરતમાં ફેરવાય છે અને સાધારણ ઉત્સાહ અંધ ઝનૂનમાં બદલાય છે. આ છે જૂથ ધ્રુવીકરણ.

આ મનોવૈજ્ઞાનિક ઘટનાને ઓગણીસો સાઠના દાયકામાં જેમ્સ સ્ટોનરે જોખમી નિર્ણયોના સંદર્ભમાં નોંધી હતી. પાછળથી ફ્રેન્ચ સંશોધકો સેર્જ મોસ્કોવિસી અને મરિસા ઝવાલોનીએ ૧૯૬૯માં તેને ‘ગ્રુપ પોલરાઇઝેશન’ નામ આપ્યું. કારણ સાદું છે. માણસ ટોળામાં પોતાની સ્વીકૃતિ શોધે છે. રૂમમાં બેઠેલા બાકીના લોકો કરતાં પોતે વધુ વફાદાર, વધુ કટ્ટર દેખાવાની અજાગ્રત સ્પર્ધા શરૂ થાય છે. નવા દલીલો સામે આવતી નથી, જૂના પૂર્વગ્રહોને જ વધુ ઘારદાર બનાવવામાં આવે છે.

આ અસરનું સૌથી ભયાનક પરિણામ એ છે કે વ્યક્તિગત સ્તરે શાણો માણસ પણ સમૂહમાં બેસીને અત્યંત હિંસક કે મૂર્ખતાપૂર્ણ નિર્ણય લઈ બેસે છે. સોશિયલ મીડિયાના આ યુગમાં તો દરેક માણસ પોતાનું એક બંધિયાર કૂંડાળું બનાવીને જીવે છે. બહારની દુનિયા સાથેનો સંવાદ કપાઈ જાય છે અને પોતાની વાત જ બ્રહ્મસત્ય ભાસવા લાગે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે અમદાવાદના પુસ્તકાલયમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા યુવાનોને જુઓ. ચાર અધીરા ઉમેદવારો ચાની કીટલી પર ભેગા થાય છે. શરૂઆતમાં ચર્ચા હોય છે કે ‘પેપર થોડું અઘરું નીકળ્યું હતું.’ અડધા કલાકની ચર્ચા પછી નિષ્કર્ષ નીકળે છે કે ‘આખી સિસ્ટમ જ સડેલી છે, પરીક્ષા લેવા પાછળ મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય ષડયંત્ર છે અને વાંચવાનો કોઈ અર્થ જ નથી.’ એક છોકરો જે સવારે છ કલાક મહેનત કરવા આવ્યો હતો, તે રાત્રે હતાશાના અંતિમ છેડે પહોંચીને આંદોલનની વાતો કરતો થઈ જાય છે. સમાન પીડા ધરાવતા ટોળાએ વાસ્તવિકતાનો છેદ ઉડાવી દીધો.

ટોળું ક્યારેય વિચારતું નથી, એ માત્ર પડઘા પાડે છે. જો તમારે સ્વસ્થ રહેવું હોય, તો જેઓ તમારાથી અસંમત છે તેમને સાંભળવાની હિંમત રાખો.