ગરમ આવેગ, ઠંડા ઉપાય

ગુસ્સો ગરમ હોય છે, પણ દાવપેચ ઠંડા દિમાગે જ રમાય છે. આ વિચાર બહુ જૂનો છે. આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ચોક્કસ નોંધ મળતી નથી. પણ આધુનિક વ્યવહારુ મનોવિજ્ઞાન અને રાજનીતિશાસ્ત્રમાં આ મોડેલનો અર્થ બહુ સીધો છે. જ્યારે માણસ તીવ્ર આવેગમાં હોય—ક્રોધ, વેર, અપમાન કે અતિશય ઉત્સાહ—ત્યારે લેવાયેલા તાત્કાલિક નિર્ણયો મોટા ભાગે વિનાશક નીવડે છે. સવાલ લાગણીને દાબી દેવાનો નથી. સવાલ એ છે કે ધગધગતા આવેગના બળતણનો ઉપયોગ કરીને સાવ ઠંડી, શાંત અને ગણતરીપૂર્વકની વ્યૂહરચના કેમ બનાવવી.

આવેગ આગ જેવો છે. એ તમને દોડવાની ઉર્જા આપે છે, પણ રસ્તો બતાવતો નથી. મોટા ભાગના લોકો ગુસ્સામાં આવીને સામી વ્યક્તિ પર બરાડા પાડી દે છે અથવા સોશિયલ મીડિયા પર ગાળો ભરેલી પોસ્ટ મૂકી દે છે. આ કાચો આવેગ છે. એનાથી સામેવાળાનું કશું બગડતું નથી, ઉલટાનું તમારું નુકસાન થાય છે. પરિપક્વ માણસ લાગણીને ઊકળવા દે છે, પણ પ્રતિક્રિયા આપવા માટે વાતાવરણ ઠંડું થવાની રાહ જુએ છે. લાગણી ગરમ રહેવી જોઈએ જેથી ધ્યેય ન ભુલાય, પણ ઉપાય બરફ જેવો ઠંડો હોવો જોઈએ જેથી લક્ષ્ય ચૂકાય નહીં.

ભારતીય રાજકારણ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ચૂંટણીની સભાઓમાં નેતાઓ પોતાના ભાષણોથી કાર્યકરો અને મતદારોમાં ધગધગતો રોષ પેદા કરે છે. એ ગરમ લાગણી છે. ભાષણ સાંભળીને ભીડનો પારો સાતમા આસમાને પહોંચી જાય. પણ બંધ બારણે ચૂંટણી જીતવા માટે જે 'વોર રૂમ' ચાલે છે, ત્યાં વાતાવરણ સાવ ઠંડું હોય છે. ત્યાં કોઈ ગુસ્સો નથી હોતો. ત્યાં ફક્ત જ્ઞાતિ સમીકરણો, બૂથ-લેવલ મેનેજમેન્ટ, ડેટા એનાલિટિક્સ અને પૈસાની ગણતરી હોય છે. રેલીમાં ગરમ આવેગ વેચાય છે અને ટેબલ પર ઠંડા ઉપાયો ઘડાય છે. જે નેતા પોતાના જ ભાષણના આવેગમાં વહી જાય છે, તે ચૂંટણી હારી જાય છે.

જીવનમાં જ્યારે કોઈ તમારું અપમાન કરે ત્યારે તરત વળતો જવાબ આપવો એ ગરમ આવેગનો સસ્તો રસ્તો છે. ખરી તાકાત એમાં છે કે તમે અપમાન યાદ રાખો, પણ તમારી પ્રતિક્રિયાને એટલી ઠંડી અને ગણતરીપૂર્વકની બનાવો કે સામેવાળાને ખબર પણ ન પડે કે ઘા ક્યાંથી પડ્યો. આવેગ એ માત્ર શરૂઆત છે, વિજય હંમેશા શાંત આયોજનથી જ મળે છે.

લાગણીને હૃદયમાં ઉકળવા દો, પણ નિર્ણય હંમેશા બરફ જેવી બુદ્ધિથી જ લો.