વિચારનો ગભરાટ ક્ષણ

નવા વિચારો શોધવા બેસો ત્યારે શરૂઆત સહેલી લાગે છે. પહેલો વિચાર તરત આવે. બીજો પણ આવી જાય. ત્રીજો પણ લગભગ તૈયાર જ હોય. પણ ચોથા કે પાંચમા વિચાર પછી અચાનક દિવાલ આવી જાય છે. મગજ સૂકા કૂવા જેવું થઈ જાય. અંદરથી અવાજ આવે કે બસ, હવે કશું નથી બચ્યું. આ તબક્કે માણસ ચીડાઈ જાય છે, કંટાળીને પેન મૂકી દે છે. આ માનસિક ઘર્ષણની અણીને 'આઇડિયા ફ્રીક આઉટ મોમેન્ટ' કહે છે. આ કોઈ નિષ્ફળતા નથી, પણ મગજ જ્યારે આળસ છોડીને સાચી કસરત તરફ વળે છે ત્યારનો ગભરાટ છે.

આ વિચાર ક્લાઉડિયા અઝુલા અલ્તુચર અને જેમ્સ અલ્તુચરના રોજિંદા દસ વિચારો લખવાની તાલીમમાંથી આવ્યો છે. જેમ્સ અલ્તુચર પોતાના પુસ્તકો અને બ્લોગમાં નિયમિત મગજને ‘આઇડિયા મશીન’ બનાવવાની વાત કરતા. તેમની પત્ની ક્લાઉડિયાએ નોંધ્યું કે દરેક સર્જનાત્મક કવાયતમાં એક ચોક્કસ ક્ષણ આવે છે જ્યાં માણસ ગભરાઈને હથિયાર હેઠા મૂકી દેવા માંગે છે. સામાન્ય રીતે ચોથાથી સાતમા વિચારની વચ્ચે મગજ ખાલીખમ લાગે છે. ઉપરછલ્લા વિચારો વપરાઈ ચૂક્યા હોય છે. અસલી મૌલિકતા આ અસ્વસ્થતાની પેલે પાર બેઠી છે.

આ ક્ષણનું મહત્ત્વ એ છે કે મોટા ભાગના લોકો બરાબર આ જ દરવાજેથી પાછા વળી જાય છે. પ્રથમ ત્રણ-ચાર વિચારો એ માત્ર સ્મૃતિનો કચરો છે, જે તમે સોશિયલ મીડિયા કે છાપાંમાંથી ઉછીનો લીધો હતો. જ્યારે મગજ ‘ફ્રીક આઉટ’ થાય ત્યારે તે પોતાની આરામદાયક સીમા તોડે છે. સ્નાયુ ત્યારે જ બને જ્યારે વજન ઊંચકતાં દુખાવો થાય. સર્જનાત્મકતામાં આ માનસિક દુખાવો અનિવાર્ય છે. જે માણસ આ અકળામણમાં પાંચ મિનિટ વધારે બેસી રહે છે, તે જ ક્રાંતિકારી ઉપાય સુધી પહોંચે છે.

ભારતીય રાજકારણમાં ચૂંટણીની વ્યૂહરચના બનાવતી વખતે આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળે છે. બંધ રૂમમાં બેઠેલા સલાહકારો શરૂઆતમાં જૂના નુસ્ખા ફેંકે છે: જાતિગત ગણતરી કરો, મતદારોને મફત વીજળીનું વચન આપો, સામેવાળા નેતાનું જૂનું ભાષણ વાયરલ કરો. પાંચમી મિનિટે આ બધા ગાઈ-વગાડીને લીધેલા વિચારો પૂરા થઈ જાય. આખી ટીમમાં સન્નાટો છવાઈ જાય છે—આ એ જ ક્ષણ છે. નબળી ટીમ અહીં જ ચર્ચા પૂરી કરીને જૂની પદ્ધતિએ લડી લે છે. પણ ચતુર વ્યૂહરચનાકાર આ મૌન અને ગભરાટને સહે છે. પછી અચાનક છેવાડાના મતદારને સ્પર્શતી સાવ અનોખી પદયાત્રા કે ચોપાલ બેઠક જેવો વિચાર ફૂટે છે, જે આખી ચૂંટણી પલટી નાખે છે.

સરળ વિચારો વહી જાય પછી જ અસલી વિચારવાની શરૂઆત થાય છે; મગજ ગભરાય ત્યારે જ પેન વધુ મજબૂત પકડવી પડે.