ઓળખની અકાળ જપ્તી

કોઈ માણસ પોતાની જાતને પૂછ્યા વગર જ નક્કી કરી લે કે પોતે કોણ છે, ત્યારે આ અકસ્માત સર્જાય છે. તમે દુનિયા જોઈ નથી. બીજા કોઈ વિકલ્પો તપાસ્યા નથી. કોઈ અસમંજસ કે મંથનમાંથી પસાર થયા નથી. છતાં તમે એક લેબલ સ્વીકારી લીધું. મા-બાપે કહ્યું કે તું તો આપણો વારસદાર છે, સમાજે કહ્યું કે તારે આ જ બનવાનું છે, અને તમે માથું નમાવીને એ વેશ પહેરી લીધો. આ માનસિક સ્થિતિને મનોવિજ્ઞાનમાં ઓળખની અકાળ જપ્તી કહે છે. અહીં માણસ પોતાની અસલી ઓળખ શોધવાની તક મળે તે પહેલાં જ બીજાની ઈચ્છાઓ સામે સરેન્ડર થઈ જાય છે.

કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક જેમ્સ માર્શિયાએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં આ વિચાર આપ્યો હતો. એરિક એરિક્સનના સિદ્ધાંતો આગળ વધારીને તેમણે જણાવ્યું કે તરુણાવસ્થામાં માણસે પોતાની ઓળખ શોધવા માટે એક કટોકટીમાંથી પસાર થવું પડે છે. જે માણસ એ કટોકટી, એ ગડમથલ વેઠ્યા વગર સીધું જ કોઈ સમાધાન સ્વીકારી લે, તે આ છટકામાં ફસાય છે. આવા લોકો ઉપરથી બહુ સ્થિર અને આજ્ઞાંકારી દેખાય છે. સમાજ તેમની પીઠ થાબડે છે. પણ અંદરથી તેઓ એવા મકાન જેવા હોય છે જેનો પાયો બીજા કોઈએ ખોદ્યો હતો.

આ છટકો એટલા માટે ખતરનાક છે કારણ કે એ સુરક્ષાનો ભ્રમ આપે છે. પ્રશ્નો પૂછવામાં જોખમ છે, અજાણ્યા રસ્તે ચાલવામાં ડર લાગે છે. એટલે માણસ બાપદાદાનો ચીલો પકડી લે છે. પણ ત્રીસ કે ચાલીસ વર્ષની ઉંમરે જ્યારે અસલી દુનિયા સામે અથડામણ થાય, ત્યારે આ આખો કિલ્લો ધસી પડે છે. માણસને અચાનક સમજાય છે કે જે જિંદગી એ જીવી રહ્યો છે, એ તો એણે ક્યારેય માંગી જ નહોતી. પસંદગી વગરની સ્થિરતા એ આજીવન કેદ જેવી હોય છે.

ધારો કે ભદ્રેશભાઈ. કૉલેજ પૂરી થઈ કે તરત પિતાજીએ સરકારી બેંકની પરીક્ષા અપાવી દીધી. ભદ્રેશભાઈ ક્લાર્ક બન્યા, પછી લોન ઓફિસર બન્યા. હોમ લોન, કાર લોન અને ઈએમઆઈના કાગળો ક્લિયર કરતાં કરતાં પચ્ચીસ વર્ષ નીકળી ગયા. એમણે ક્યારેય વિચાર્યું જ નહીં કે પોતાને આંકડા ગમે છે કે સંગીત. પિતાજીએ કહ્યું કે બેંકની નોકરી એટલે સલામત જિંદગી, અને એમણે એ સ્વીકારી લીધું. આજે ચાલીસ વર્ષની ઉંમરે રોજ સવારે બેંકની બ્રાન્ચમાં પગ મૂકતાં એમનો જીવ કચવાય છે, પણ હવે માથે પરિવારની જવાબદારી અને હોમ લોનનો પોતાનો હપ્તો છે. પાંજરાનો દરવાજો એમણે પોતે જ અંદરથી બંધ કરી દીધો હતો.

જે માણસ પોતાની જાતને શોધવાની હિંમત નથી કરતો, સમાજ એને તૈયાર બીબામાં ઢાળીને વેચી મારે છે.