ઇન્ક્યુબેટર અભિગમ

નવજાત બાળક નબળું હોય ત્યારે ડૉક્ટર તેને કાચની પેટીમાં રાખે છે. બહારની ધૂળ, વાયરસ કે આકરા તાપથી બચાવવા માટે. કોર્પોરેટ જગતમાં પણ કાચા વિચારનું આવું જ છે. ઇન્ક્યુબેટર અભિગમ એટલે કોઈ નવા, અણઘડ પ્રોજેક્ટ કે વિચારને મુખ્ય કંપનીની રોજિંદી ખેંચતાણ અને નફા-નુકસાનના હિસાબોથી અલગ રાખીને એક સુરક્ષિત વાતાવરણમાં ઉછેરવો. ત્યાં તેને નાણાં, સમય અને સંસાધનો મળે છે, પણ જૂના નિયમોની બેડીઓ નથી હોતી. જ્યાં સુધી વિચાર પોતાના પગ પર ઊભો ન થાય, ત્યાં સુધી તેને ખુલ્લા બજારની હરીફાઈમાં ફેંકવામાં આવતો નથી.

આ વિચાર કોઈ એક વિદ્વાનના મગજની ઊપજ નથી. વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અમેરિકન બિઝનેસ મોડેલ્સ અને ત્યાર પછી સિલિકોન વેલીના સ્ટાર્ટઅપ કલ્ચરમાંથી આ શબ્દ વ્યવહારમાં આવ્યો. મોટી કંપનીઓ ઘણી વાર પોતાના જ કડક નિયમોને લીધે નવું સર્જન કરી શકતી નથી. તેથી તેઓ સંસ્થાની અંદર જ એક નાનો, સ્વાયત્ત ટાપુ બનાવે છે. એ ટાપુ એટલે ઇન્ક્યુબેટર. વિચાર પાકો થાય પછી જ તેને મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવવામાં આવે છે.

આ મોડેલ એટલા માટે મહત્ત્વનું છે કારણ કે મોટાભાગના મહાન વિચારો બાળપણમાં જ મારી નખાય છે. ઓફિસના મેનેજરો તરત પૂછશે કે આમાંથી આ મહિને કેટલો નફો થશે? આવી મામૂલી અપેક્ષાઓ વચ્ચે નવી કલ્પનાઓ દમ તોડી દે છે. નવા પ્રયોગને સુરક્ષા કવચ આપવું પડે. ભૂલો કરવાની છૂટ આપવી પડે. જો તમે કૂંપળ પર જ વજનદાર પથ્થર મૂકી દેશો, તો વડલો ક્યારેય નહીં બને.

પ્રવાસ અને ટૂરિઝમ ક્ષેત્રનું એક ઉદાહરણ લો. ધારો કે અમદાવાદની એક જૂની, સ્થાપિત ટ્રાવેલ એજન્સી છે જે વર્ષોથી કાશ્મીર કે કેરળની રૂઢિગત ફેમિલી ટૂરો વેચે છે. હવે કંપનીના કોઈ યુવાન માણસને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના અંતરિયાળ ગામડાંઓમાં ‘બાઇકિંગ એન્ડ ટ્રેકિંગ’ શરૂ કરવાનો વિચાર આવે. જો આ વિચારને સીધો જ જૂની ઓફિસના નિયમો હેઠળ મૂકવામાં આવે, તો એકાઉન્ટન્ટ પહેલા જ દિવસે ખર્ચ ગણાવીને ફાઇલ બંધ કરી દેશે. પણ શેઠ જો આ નવો વિચાર ઇન્ક્યુબેટર અભિગમથી ચલાવે, તો પેલા યુવાનને ત્રણ માણસો, અલગ બજેટ અને છ મહિનાની મોકળાશ આપશે. કોઈ દખલગીરી વગર એ નવો રૂટ ઊભો થશે, અનુભવ પાકો થશે અને પછી જ કંપનીના મુખ્ય કેટલોગમાં જોડાશે.

નવા વિચારને શરૂઆતમાં વિવેચકોથી નહીં, બજેટના હિસાબથી બચાવવાની જરૂર હોય છે.