ઇનર ચાઇલ્ડ

તમે ચાલીસ વર્ષના થાઓ કે સાઠના, તમારા શરીરની અંદર એક સાત વર્ષનું બાળક હજુ શ્વાસ લે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'ઇનર ચાઇલ્ડ' કહે છે. આ કોઈ કાવ્યાત્મક કલ્પના નથી. નાનપણમાં તમને મળેલો પ્રેમ, ભોગવેલો ડર, અનુભવાયેલી ઉપેક્ષા કે અપમાન—આ બધું અર્ધજાગ્રત મનમાં થીજી ગયેલું રહે છે. પુખ્ત વયે તમે ગમે તેટલા ગંભીર મુખોટા પહેરી લો, પણ કટોકટીની પળે તમારો અસલ વ્યવહાર એ અંદર છુપાયેલું બાળક જ નક્કી કરે છે.

આ વિચારના મૂળ કાર્લ યુંગના સિદ્ધાંતોમાં હતા, જેમણે બાળકના આદિરૂપની વાત કરી હતી. પાછળથી જોન બ્રેડશો જેવા લેખકો અને આધુનિક થેરાપિસ્ટોએ આ શબ્દને લોકપ્રિય બનાવ્યો. વાત બહુ સાદી છે: શરીર મોટું થઈ જાય છે, ડિગ્રીઓ આવી જાય છે, પણ બાળપણના ઘા આપોઆપ રુઝાતા નથી. જો નાનપણમાં તમને સતત એમ કહેવામાં આવ્યું હોય કે તમે પૂરતા સારા નથી, તો પચાસ વર્ષની ઉંમરે કંપનીના સીઈઓ બન્યા પછી પણ તમને પોતાની જાત પર અવિશ્વાસ જ રહેશે.

આ સંકલ્પના સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે જ્યારે પુખ્ત માણસ અચાનક નાની વાતમાં અહંકાર દુભાઈ જવાથી ભડકી ઊઠે છે કે કોઈ સંબંધમાં અતાર્કિક રીતે ગભરાઈ જાય છે, ત્યારે એ પુખ્ત વ્યક્તિ નથી બોલતી. એ સમયે એના અંતરનું અસુરક્ષિત બાળક ચીસો પાડી રહ્યું હોય છે. આપણી મોટાભાગની અપરિપક્વ પ્રતિક્રિયાઓ એ જૂના ભૂતકાળનું અધૂરું વળતર મેળવવાની મથામણ હોય છે.

આપણા દેશમાં ક્રિકેટનું મેદાન આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ લોકલ ક્લબનો ત્રીસ વર્ષનો સિનિયર બેટ્સમેન અમ્પાયરના એક ખોટા એલબીડબલ્યુ નિર્ણય પર બેટ પછાડે છે અને ગાળો બોલે છે. બહારથી એ આક્રમક યુવાન દેખાય છે. હકીકતમાં, એ દસ વર્ષનો એ જ છોકરો છે જેને ગલી ક્રિકેટમાં મોટા છોકરાઓ છેતરીને બેટિંગમાંથી કાઢી મૂકતા હતા. તે આજે પણ એ જ અન્યાય સામે લડી રહ્યો છે. તેની આક્રમકતા રમત માટે નથી, પણ અંદર બેઠેલા ઘવાયેલા બાળકના રક્ષણ માટે છે.

મોટા થવું એટલે બાળપણ મરી જવું નહીં; સાચો પુખ્ત એ છે જે પોતાના અંદરના બાળકની આંગળી પકડીને શાંત રાખી શકે.