બૌદ્ધિક સદ્ગુણો

હોશિયાર હોવું અને વિચારતા આવડવું એ બે સાવ અલગ બાબતો છે. મોટાભાગના માણસો પાસે માહિતીનો ઢગલો હોય છે, પણ મગજ વાપરવાની પ્રામાણિકતા હોતી નથી. બૌદ્ધિક સદ્ગુણ એટલે બુદ્ધિનો ચારિત્ર્યવાન ઉપયોગ. આ કોઈ આઈક્યુ કે ગોખણપટ્ટીની વાત નથી. સત્ય જાણવાની ધગશ, પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાની નમ્રતા, નવા વિચારો સાંભળવાની ઉદારતા અને પૂર્વગ્રહ વગર વિચારવાની હિંમત — આ બધા ગુણો ભેગા થાય ત્યારે માણસ ખરા અર્થમાં બૌદ્ધિક બને છે.

આ વિચાર છેક પ્રાચીન ગ્રીસના તત્વચિંતક એરિસ્ટોટલ સુધી જાય છે. એમણે નૈતિક સદ્ગુણોની સાથે બૌદ્ધિક સદ્ગુણોની પણ વાત કરી હતી. પાછળથી આધુનિક ફિલસૂફોએ એને વિસ્તારીને સમજાવ્યું કે માત્ર નીતિમત્તા પૂરતી નથી; વિચારવાની પદ્ધતિ પણ શુદ્ધ હોવી જોઈએ. જો તમારી બુદ્ધિ પોતાના અહંકારનું જ સમર્થન કરતી રહે, તો એ બુદ્ધિ નકામી છે.

આપણે ત્યાં હોંશિયારીનો અર્થ સામા માણસને વાકચાતુર્યથી ચૂપ કરી દેવો એવો થાય છે. સાચો બૌદ્ધિક સદ્ગુણ વિવાદ જીતવા માટે નથી, પણ હકીકત સુધી પહોંચવા માટે છે. જે માણસમાં આ ગુણો નથી હોતા, તે ભણેલો-ગણેલો હોવા છતાં જિદ્દી, પક્ષપાતી અને મૂર્ખ જ રહે છે. એ પોતાના જૂના વિચારોને બચાવવા માટે નવી દલીલો શોધ્યા કરે છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબના વડીલોને જુઓ. ઘરના સૌથી મોટા કાકા આખી જિંદગી એક જ ધારણા પર જીવ્યા હોય કે ‘હું મોટો છું એટલે હું જ સાચો છું.’ નવી પેઢીનો દીકરો જ્યારે ધંધા કે રોકાણ વિશે કોઈ તાર્કિક વાત રજૂ કરે, ત્યારે કાકા એને તર્કથી તોળવાને બદલે અહંકાર વચ્ચે લાવે છે. એમની પાસે ઉંમરનો અનુભવ છે, પણ નવી વાત સાંભળવાની બૌદ્ધિક નમ્રતા નથી. પરિણામે ખોટા નિર્ણયો લેવાય છે અને આખું કુટુંબ નુકસાન ભોગવે છે. ઘરના ડાઇનિંગ ટેબલ પર જે માણસ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી શકતો નથી, એ ગમે તેટલો ભણેલો હોય તોય બૌદ્ધિક રીતે અધૂરો છે.

દલીલ જીતી જવી એ ચતુરાઈ હોઈ શકે, પણ સત્ય સામે નમી જવું એ જ ખરી બૌદ્ધિકતા છે.