અલગીકરણનો પ્રભાવ

બે વિકલ્પો સામે આવે ત્યારે મનુષ્યનું મગજ બંનેની સમાનતાઓ ભૂલી જાય છે. જે બાબતો બંનેમાં સરખી છે, તેને આપણું મન કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે. આપણી પૂરી નજર માત્ર એ નાનકડા ફરક પર જ અટકી જાય છે જે બંનેને અલગ પાડે છે. આને નિર્ણયશાસ્ત્રમાં આઇસોલેશન ઇફેક્ટ કહે છે. આપણે આખી તસવીર જોવાનું ટાળીએ છીએ. સરવાળો કરવાને બદલે મગજ માત્ર બાદબાકી જુએ છે.

૧૯૭૯માં ડેનિયલ કાહનેમન અને એમોસ ટ્વર્સ્કીએ પ્રોસ્પેક્ટ થિયરી રજૂ કરી ત્યારે આ ખ્યાલ સામે આવ્યો. પ્રયોગોમાં સાબિત થયું કે જો એક જ સમસ્યાને બે અલગ રીતે રજૂ કરવામાં આવે, તો માણસો વિરોધાભાસી જવાબો આપે છે. જો પાયાના જોખમો બંનેમાં સરખા હોય, તો માણસ એ સરખા ભાગને સાવ બાકાત રાખીને માત્ર છેલ્લી એક વિગત પર જુગાર રમી બેસે છે. આ મગજની આળસ છે. સંપૂર્ણ ગણતરી કરવાની મહેનતથી બચવા માટે આપણે તુલનાને સાંકડી કરી નાખીએ છીએ.

આ પૂર્વગ્રહનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે લોકો અગત્યના મૂળભૂત મુદ્દા ભૂલીને ક્ષુલ્લક તફાવતો પર જીવનના મોટા નિર્ણયો લઈ લે છે. મોંઘી કાર ખરીદતી વખતે એન્જિન અને સલામતી સરખી હોય, તો ગ્રાહક માત્ર એક વધારાના સ્ક્રીન કે સીટના કલર પાછળ લાખો રૂપિયા વધારી દે છે. વેચનાર હંમેશા સરખી વસ્તુઓને અદ્રશ્ય કરી દે છે અને જે અલગ છે તેને મોટું કરીને બતાવે છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ ભ્રમણા પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે. ચૂંટણી આવે ત્યારે બધા રાજકીય પક્ષોના મૂળભૂત વલણો સરખા જ હોય છે: સત્તાખોરી, વંશવાદ, વચનોની લહાણી અને ભ્રષ્ટાચાર. પણ પ્રચારના દિવસોમાં આ સમાનતાઓ આપોઆપ ભૂંસાઈ જાય છે. મતદાર માત્ર એક જાતિગત સમીકરણ, એક મફત સિલિન્ડર કે ભાષણના એક આક્રમક વાક્યને પકડીને નક્કી કરે છે કે કોને મત આપવો. પાયાની લાચારી બંને બાજુ સરખી હોવા છતાં, માણસ માત્ર ઉપરછલ્લા ફરકને કારણે ભ્રમમાં જીવે છે કે તેણે કોઈ ક્રાંતિકારી પસંદગી કરી છે.

જે સરખું છે તે જ સૌથી મોટું સત્ય હોય છે, પણ માણસ માત્ર ખૂણામાં પડેલા ક્ષુલ્લક ફરકને જ ભાગ્ય સમજી બેસે છે.